महिलांच्या सुरक्षित प्रवासाचा विचार कधी होणार?

नोकरी किंवा व्यवसायानिमित्त घराबाहेर पडणाऱ्या महिलांसाठी सार्वजनिक वाहतूक हा जीवनवाहिनीसारखा असतो. पण बसमध्ये चढताना होणारी ओढाताण आणि लोकलच्या डब्यातली घुसमट पाहिली की प्रश्न पडतो की, आपल्या वाहतूक व्यवस्थेत महिलांच्या सुविधेचा विचार कधी होणार आहे? लोकसंख्येच्या निम्म्या असलेल्या महिलांसाठी बस किंवा ट्रेनमध्ये राखीव असलेल्या जागांची संख्या अत्यंत तोकडी आहे. जेव्हा बसमध्ये ५० पुरुष उभे असतात आणि महिलांसाठी केवळ ५-६ जागा राखीव असतात, तेव्हा उरलेल्या महिलांची जी तारांबळ उडते, ती पाहिली की विकासाच्या सर्व गप्पा फोल वाटतात. सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था ही केवळ 'वाहने फिरवणे' नसून ती प्रवाशांच्या सोयीनुसार असावी लागते. पण दुर्दैवाने, आपल्याकडील आराखडे तयार करताना महिला प्रवाशांच्या गरजांना नेहमीच दुय्यम स्थान दिले गेले आहे.

प्रवासादरम्यान होणारी छेडछाड आणि पुरुषांच्या गर्दीत होणारी शारीरिक कुचंबणा यामुळे अनेक महिलांना रोजचा प्रवास नकोसा वाटतो. अनेकदा रेल्वेच्या जनरल डब्यातून किंवा गर्दीच्या बसमधून प्रवास करताना महिलांना अत्यंत वाईट अनुभवांना सामोरे जावे लागते. पुरुषांच्या नजरा आणि गर्दीचा फायदा घेऊन होणारे स्पर्श यामुळे महिलांना मानसिक दडपण येते. या त्रासामुळे अनेक महिला आपली प्रगती किंवा करिअरच्या संधी सोडून देतात, कारण त्यांना घरापासून लांबचा प्रवास करणे सुरक्षित वाटत नाही. याचा थेट परिणाम देशाच्या अर्थव्यवस्थेवर होतो. जर महिलांना सुरक्षित आणि सुखकर प्रवासाची खात्री मिळाली, तर त्या अधिक सक्षमपणे कामावर जाऊ शकतील. त्यामुळे महिलांसाठी विशेष बसेस (Ladies Special) किंवा जास्तीचे डबे वाढवणे ही केवळ चैन नसून ती आजची गरज आहे.

परिवहन विभाग दरवर्षी नवीन बसेसच्या घोषणा करतो, पण महिला प्रवाशांच्या सुरक्षिततेसाठी तिथे किती सीसीटीव्ही लावले जातात? किती बसेसमध्ये महिला कंडक्टर असतात? आणि बस स्थानकांवर महिलांसाठी सुरक्षित प्रतिक्षालय असते का? या प्रश्नांची उत्तरे आजही नकारात्मकच आहेत. प्रवासाची सुलभता हा महिलांच्या आर्थिक स्वातंत्र्याशी जोडलेला मुद्दा आहे. जर प्रवासाचा मार्ग सुरक्षित असेल, तरच स्त्री घराबाहेर पडण्याचे धाडस करेल. केवळ आरक्षित जागांवर पुरुषांनी बसू नये, इतक्यापुरता हा विषय मर्यादित नाही, तर एकूणच वाहतूक संस्कृती महिलांसाठी पोषक करण्याची गरज आहे. बस चालक आणि वाहकांना लिंग संवेदनशीलतेचे (Gender Sensitivity) प्रशिक्षण देणे गरजेचे आहे, जेणेकरून महिला प्रवाशांना मदत मिळेल.

आपल्याला असे शहर हवे आहे जिथे 'लास्ट माईल कनेक्टिव्हिटी' सुरक्षित असेल. म्हणजे बसमधून उतरल्यानंतर घरापर्यंत जाणारा रिक्षाचा प्रवास किंवा चालत जाणारा रस्ता हा सुरक्षित असायला हवा. सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेने केवळ स्टेशनपर्यंत पोहोचवून हात झटकू नये. रिक्षा चालकांकडून होणारी भाडेकार आणि रात्रीच्या वेळी रिक्षा मिळवण्यासाठी करावी लागणारी कसरत महिलांसाठी मोठी डोकेदुखी ठरते. आता वेळ आली आहे की महिलांच्या प्रवासाचा विचार प्राधान्याने केला जावा. प्रशासनाने महिला प्रवाशांचा डेटा गोळा करून त्यानुसार फेऱ्यांचे नियोजन केले पाहिजे. जर महिलांना सन्मानाने आणि सुरक्षितपणे प्रवास करण्याची हमी मिळाली, तरच आपण खऱ्या अर्थाने प्रगत समाज म्हणून ओळखले जाऊ. प्रवास हा केवळ एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाण्याचा मार्ग नसून, तो महिलांच्या प्रगतीचा आणि स्वातंत्र्याचा मार्ग आहे.