लग्नाआधी 'लग्न' समजून घेणं का आहे गरजेचं?

भारतीय संस्कृतीत विवाह ही एक अत्यंत पवित्र आणि महत्त्वाची संस्था मानली जाते. मात्र, आजच्या बदलत्या काळात लग्नाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोनही बदलत चालला आहे. लग्न म्हणजे केवळ दोन व्यक्तींचे एकत्र येणे, सनई-चौघड्यांचा आवाज किंवा भव्य सोहळा नसून, तो दोन जीवांचा, दोन कुटुंबांचा आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे दोन जबाबदाऱ्यांचा संगम आहे. अनेकदा तरुण-तरुणी प्रेमात पडतात किंवा घरच्यांच्या संमतीने अरेंज मॅरेज करतात, पण प्रत्यक्षात 'लग्न' म्हणजे काय आणि ते का करायचे, या मूलभूत प्रश्नांची उत्तरे त्यांना ठाऊक नसतात. याच कारणामुळे आजच्या काळात लग्नाआधी समुपदेशन किंवा प्री-मॅरेज काऊन्सिलिंगची गरज अधिक प्रकर्षाने जाणवू लागली आहे.

लग्नाची व्याख्या केवळ शारीरिक किंवा भावनिक ओढीपुरती मर्यादित नाही. लग्न म्हणजे जबाबदारी घेण्याची मानसिक तयारी असणे. जेव्हा दोन व्यक्ती एकत्र येतात, तेव्हा त्यांच्यासोबत त्यांच्या सवयी, त्यांचे विचार, त्यांच्या कुटुंबाची पार्श्वभूमी आणि त्यांच्या भविष्यातील अपेक्षाही एकत्र येतात. अनेकदा मुले-मुली वयात आल्यावर लग्नाचे स्वप्न पाहू लागतात, पण संसाराचा गाडा हाकताना लागणारी प्रगल्भता त्यांच्यात असतेच असे नाही. म्हणूनच, लग्न ठरल्यापासून ते प्रत्यक्ष विवाह होईपर्यंतच्या काळात मुला-मुलींनी एखाद्या तज्ज्ञ समुपदेशकाकडे जाणे अत्यंत आवश्यक आहे. समुपदेशन केल्यामुळे जोडीदाराबद्दलच्या अपेक्षा स्पष्ट होतात आणि भविष्यात उद्भवणाऱ्या संभाव्य वादांना वेळीच पायबंद घालता येतो.

सामाजिक संस्था आणि वैद्यकीय क्षेत्रातील सामाजिक कार्यकर्त्यांनी या विषयावर अधिक कार्यशाळा आयोजित करणे ही काळाची गरज आहे. नागपूरसारख्या शहरांमध्ये गेल्या २०-२५ वर्षांपासून काही सामाजिक संस्था लग्नापूर्वीच्या मार्गदर्शनावर काम करत आहेत. अशा कार्यशाळांमधून लग्नाचा खरा अर्थ समजावून सांगितला जातो. अनेकदा तरुणांना वाटते की लग्न म्हणजे केवळ एकत्र राहणे आणि फिरणे, पण जेव्हा घरगुती जबाबदाऱ्या, आर्थिक नियोजन आणि एकमेकांच्या कुटुंबाशी जुळवून घेण्याचे प्रसंग येतात, तेव्हा खऱ्या संघर्षाला सुरुवात होते. समुपदेशनामुळे या सर्व आघाड्यांवर मानसिकरित्या कसे खंबीर राहायचे, याचे धडे दिले जातात.

प्रेमविवाह असो वा अरेंज मॅरेज, लग्नापूर्वी जोडीदाराशी संवाद साधणे आणि एकमेकांचे स्वभाव समजून घेणे महत्त्वाचे असते. मात्र, हा संवाद केवळ आवडी-निवडीपुरता मर्यादित न ठेवता तो जबाबदाऱ्यांच्या वाटणीबद्दलही असायला हवा. लग्नानंतर आयुष्य पूर्णपणे बदलणार असते, याची जाणीव समुपदेशन करून देते. समुपदेशकाकडे गेल्यामुळे लग्नाविषयीची जी एक काल्पनिक भीती किंवा अतिउत्साह असतो, तो निवळतो आणि मुले वास्तवाच्या जमिनीवर येतात. जबाबदारी स्वीकारणे ही लग्नाची पहिली पायरी आहे. जर तुम्हाला दुसऱ्या व्यक्तीची आणि त्या नात्याची जबाबदारी घेता येत नसेल, तर केवळ सामाजिक दबावाखाली येऊन लग्न करणे चुकीचे ठरते.

सध्याच्या काळात घटस्फोटांचे वाढते प्रमाण पाहता, प्री-मॅरेज काऊन्सिलिंग हे एक सुरक्षा कवच म्हणून काम करू शकते. अनेकदा लहान-लहान कारणांवरून होणारे वाद विकोपाला जातात कारण संवाद कसा साधायचा हे जोडप्याला माहित नसते. समुपदेशनातून 'कम्युनिकेशन स्किल्स' शिकवले जातात. जोडीदाराच्या मताचा आदर करणे, कठीण प्रसंगात एकमेकांच्या पाठीशी उभे राहणे आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्याचा सन्मान करत नातं पुढे नेणे, या गोष्टी सुखी संसाराचा पाया आहेत. मुलांनी आणि मुलींनी लग्नापूर्वी आपल्या करिअरप्रमाणेच आपल्या भावनिक आरोग्यावरही काम करणे गरजेचे आहे.

विविध सामाजिक कार्यकर्त्यांनी आणि मेडिकल सोशल ऍक्टिव्हिस्टनी या विषयावर जास्तीत जास्त कार्यशाळा घेऊन जनजागृती केली पाहिजे. जेव्हा समाजातील तरुण वर्ग लग्नाकडे एक जबाबदारी म्हणून पाहू लागेल, तेव्हाच एक सुसंस्कृत आणि सुखी कुटुंब व्यवस्था निर्माण होईल. लग्नाआधीचा हा काळ केवळ खरेदी आणि नियोजनाचा नसून तो स्वतःला मानसिकरित्या तयार करण्याचा असावा. आपण एका नवीन प्रवासाला निघणार आहोत आणि त्या प्रवासात येणाऱ्या प्रत्येक वळणावर आपल्या जोडीदाराची साथ कशी द्यायची, याचे शिक्षण घेणे म्हणजे खऱ्या अर्थाने लग्नाची तयारी करणे होय.

लग्न म्हणजे केवळ कागदावरची सही किंवा विधी नसून ती दोन मनांची आयुष्यभराची बांधिलकी आहे. ही बांधिलकी जपण्यासाठी लागणारा संयम, समजूतदारपणा आणि जबाबदारीची जाणीव प्री-मॅरेज काऊन्सिलिंगमधून मिळते. म्हणूनच, तरुण पिढीने संकोच न बाळगता समुपदेशनाचा मार्ग स्वीकारला पाहिजे. ज्यावेळी मुले लग्नासाठी 'मॅच्युअर' होतील आणि त्यांना लग्नाचा खरा अर्थ समजेल, त्याचवेळी खऱ्या अर्थाने यशस्वी विवाह सोहळे साजरे होतील. सुखी संसाराचे गुपित हे महागड्या दागिन्यात नसून एकमेकांना समजून घेण्यात आणि जबाबदारी पेलण्यात दडलेले आहे.