तुमचा जोडीदार वारंवार फसवणूक करत असेल तर काय कराल?

भारतीय समाजात लग्नाला केवळ दोन व्यक्तींचे मिलन मानले जात नाही, तर ते दोन कुटुंबांचे एकत्र येणे असते. "लग्न हे फक्त त्या दोन माणसांचं नसतं तर त्या दोन घरांचं असतं," या वाक्यातच भारतीय विवाहसंस्थेचे मर्म दडलेले आहे. मात्र, अलीकडच्या काळात बदलती जीवनशैली आणि सामाजिक स्थित्यंतरामुळे पती-पत्नीच्या नात्यात अनेक गुंतागुंतीच्या समस्या निर्माण होताना दिसत आहेत. त्यापैकी सर्वात गंभीर आणि संवेदनशील समस्या म्हणजे 'विवाहबाह्य संबंध' किंवा 'एक्स्ट्रा मॅरिटल अफेअर'. जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला आपला जोडीदार फसवणूक करत असल्याचे समजते, तेव्हा तिच्या पायाखालची जमीन सरकते. अशा वेळी काय स्टँड घ्यावा, नातं संपवावं की सुधारण्याची संधी द्यावी, असे अनेक प्रश्न मनात निर्माण होतात. या विषयावर मानसशास्त्रीय आणि सामाजिक दृष्टिकोनातून विचार करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

विवाहबाह्य संबंधांकडे पाहताना प्रथम हे समजून घेतले पाहिजे की, अफेअर मध्ये जाणे हा एक जाणीवपूर्वक घेतलेला निर्णय असतो. "मी प्रवाहाबरोबर वाहवत गेलो" किंवा "माझ्या लक्षातच आले नाही हे कधी घडले," अशी कारणे अनेकदा दिली जातात, परंतु मानसशास्त्रानुसार ही एक जाणीवपूर्वक केलेली कृती असते. फसवणूक करणाऱ्या व्यक्तीला आपले लग्न झाले आहे, आपल्याला मुलं आहेत आणि आपल्या या वागण्याचे काय परिणाम होऊ शकतात, याची पूर्ण जाणीव असते. त्यामुळे, जोडीदाराने जेव्हा अशा प्रकारची फसवणूक केली असेल, तेव्हा पीडित व्यक्तीने (मग तो नवरा असो वा बायको) शांतपणे विचार करणे गरजेचे आहे. सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न हा आहे की, ही चूक पहिल्यांदाच घडली आहे की जोडीदाराचा हा वारंवार होणारा स्वभावधर्म आहे? 

जर जोडीदाराकडून ही चूक अनवधानाने किंवा नात्यातील तात्पुरत्या तणावामुळे एकदाच घडली असेल, तर तिथे नातं सावरण्याची शक्यता उरते. पण, जर जोडीदार सतत वेगवेगळ्या व्यक्तींसोबत फसवणूक करत असेल, तर त्याला केवळ एक 'चूक' म्हणता येणार नाही. हा त्या व्यक्तीचा स्वभाव असू शकतो. अशा वेळी "माझ्या वागण्यात काही कमी आहे का?" किंवा "मी जोडीदाराला सुख देऊ शकलो नाही का?" असे प्रश्न स्वतःला विचारून स्वतःला दोष देणे चुकीचे आहे. वारंवार होणारी फसवणूक ही फसवणूक करणाऱ्या व्यक्तीच्या मानसिकतेचा भाग असते, त्यासाठी समोरची व्यक्ती जबाबदार नसते. त्यामुळे आपला जोडीदार नक्की कोणत्या श्रेणीत मोडतो, हे ओळखूनच पुढील निर्णय घेतला पाहिजे. 

नात्यात दुरावा येण्याचे एक मुख्य कारण म्हणजे 'गृहीत धरणे' (Taking for granted). अनेक वर्ष एकत्र राहिल्यानंतर पती-पत्नी एकमेकांना गृहीत धरू लागतात. "माझ्या मनातलं समोरच्याला न बोलताच कळलं पाहिजे," अशी अपेक्षा अनेक जण ठेवतात. "एवढी वर्ष सोबत राहतोय, तर त्याला किंवा तिला माहिती असायला हवं की मला काय आवडतं," हा विचार नात्यात संवाद संपवतो. जोपर्यंत तुम्ही तुमच्या भावना, तुमच्या अपेक्षा आणि तुम्हाला आवडणाऱ्या गोष्टी तोंडाने बोलून दाखवत नाही, तोपर्यंत समोरच्याला त्या कळणे कठीण असते. संवादहीनतेमुळे निर्माण झालेली ही पोकळी कधीकधी तिसऱ्या व्यक्तीला नात्यात प्रवेश देण्यास वाव देते. म्हणून, आपल्या जोडीदाराशी असलेल्या अपेक्षांबद्दल स्पष्टपणे बोलणे, म्हणजेच 'ओपन कम्युनिकेशन' नात्यात अत्यंत महत्त्वाचे आहे. 

संवादासोबतच 'भांडणे हाताळण्याची पद्धत' देखील नात्याचे भवितव्य ठरवते. प्रत्येक जोडप्यात भांडणे होतात, पण ती कशी सोडवली जातात यावर नात्याचे आरोग्य अवलंबून असते. काही जोडपी भांडण झाल्यानंतर आठवडाभर एकमेकांशी अबोला धरतात आणि नंतर काहीच घडले नाही अशा आविर्भावात बोलायला लागतात. ही पद्धत अत्यंत चुकीची आहे. कारण, मूळ प्रश्न किंवा जो काही वाद होता, तो सुटलेला नसतो. तो केवळ कार्पेटखाली कचरा लपवल्यासारखा बाजूला सारलेला असतो. जेव्हा पुढच्या वेळी भांडण होते, तेव्हा जुन्या सर्व गोष्टी उकरून काढल्या जातात आणि वातावरण अधिकच बिघडते. मानसशास्त्रज्ञ नेहमी सांगतात की, तुमचा जो काही वाद असेल, तो झोपण्यापूर्वी सोडवा. तो प्रश्न प्रलंबित ठेवून झोपणे म्हणजे नात्यात कटुता साठवणे होय.

आजच्या काळात महिला अधिक हिंसक (Violent) किंवा पजेसिव्ह होताना दिसत आहेत, असेही निरीक्षण नोंदवले जाते. हे सामाजिक दबावामुळे आहे की स्वतःच्या असुरक्षिततेमुळे, याचाही विचार व्हायला हवा. विवाहबाह्य संबंधांच्या बाबतीत जेव्हा जोडीदाराला सत्य समजते, तेव्हा निर्माण होणारा संताप हा स्वाभाविक असतो. परंतु, केवळ रागाच्या भरात निर्णय घेण्यापेक्षा, तज्ज्ञांची मदत घेणे किंवा कायदेशीर पर्यायांचा विचार करणे अधिक श्रेयस्कर ठरते. नात्यात राहून सततचा अपमान आणि फसवणूक सहन करणे हे मानसिक आरोग्यासाठी घातक असते. जर संवाद आणि समुपदेशनानंतरही जोडीदार सुधारत नसेल, तर तिथे नातं थांबवण्याचा विचार करणे हा देखील एक सन्मानजनक पर्याय असू शकतो.

नातं टिकवणे ही दोघांचीही जबाबदारी असते. पण जर एक व्यक्ती सातत्याने विश्वासघात करत असेल, तर दुसरीने किती काळ सहन करायचे याची सीमा ठरवणे आवश्यक आहे. स्वतःचा स्वाभिमान आणि मानसिक शांतता जपणे हे कोणत्याही नात्यापेक्षा मोठे आहे. ओपन कम्युनिकेशन, स्पष्ट संवाद आणि एकमेकांचा आदर या त्रिसूत्रीवर आधारित नातं अधिक काळ टिकते आणि सुखी राहते. विवाहबाह्य संबंधांच्या संकटातून बाहेर पडताना भावनिक होऊन वाहून जाण्यापेक्षा, वास्तवाचे भान ठेवून आणि कायदेशीर व मानसिक बाबींचा विचार करून घेतलेला निर्णयच भविष्यासाठी हिताचा ठरतो.