स्त्रीवाद या शब्दाचा उच्चार होताच आजही अनेकदा कपाळावर आठ्या पडतात. काहींना वाटते की ही केवळ पुरुषांना शिव्या देणारी चळवळ आहे, तर काहींना वाटते की ही पाश्चात्य देशांतून आलेली एक फॅशन आहे. परंतु, प्रत्यक्षात स्त्रीवाद हा मानवी मूल्यांचा सन्मान करणारा एक अत्यंत प्रगल्भ विचार आहे. स्त्रीवादाची मुळे कोणत्याही तांत्रिक व्याख्येत नसून ती 'न्याय आणि अन्यायाच्या' साध्या विवेकात दडलेली आहेत. जेव्हा एखादी स्त्री स्वतःच्या अस्तित्वासाठी उभी राहते, तेव्हा ती केवळ स्वतःसाठी नाही तर संपूर्ण मानवतेच्या मुक्तीसाठी लढत असते.
स्त्रीवादाचा इतिहास पाहिला तर आपल्या लक्षात येते की, हा लढा जगभरातल्या स्त्रियांनी त्यांच्या श्रमाच्या मूल्यासाठी सुरू केला होता. १९७५ च्या सुमारास संयुक्त राष्ट्रसंघाने केलेल्या एका पाहणीत धक्कादायक वास्तव समोर आले होते. जगातील एकूण संपत्ती निर्मितीमध्ये स्त्रियांचा वाटा ६० टक्क्यांहून अधिक आहे, पण प्रत्यक्षात त्या संपत्तीवर त्यांचा अधिकार १० टक्क्यांहून कमी आहे. हा जो प्रचंड भेदभाव आहे, तो दूर करणे म्हणजेच स्त्रीवाद. भारतात हा विचार महात्मा जोतिराव फुले, सावित्रीबाई फुले आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या कार्यामुळे अधिक प्रगल्भ झाला. आंबेडकरांनी स्त्रियांना संविधानाद्वारे 'व्यक्ती' म्हणून दर्जा दिला, जो त्यांना हजारो वर्षे नाकारला गेला होता.
पितृसत्ताक पद्धती ही केवळ स्त्रियांचे शोषण करते असे मानणे चुकीचे ठरेल. खरं तर पितृसत्ता ही पुरुषांसाठी सुद्धा एक जेल किंवा कारावास आहे. या पद्धतीत पुरुषांवर 'आक्रमक मर्दानगी'चे ओझे लादले जाते. "पुरुषाने रडायचे नाही", "पुरुषाने नेहमी कणखरच असायचे", अशा साच्यांमध्ये पुरुषांना बंदिस्त केले जाते. यामुळे त्यांच्यातील संवेदनशीलता हरवून जाते. स्त्रीवाद पुरुषांना हे सांगतो की, तुम्हीही एक माणूस आहात, तुम्हालाही भावना आहेत आणि तुम्हाला त्या व्यक्त करण्याचा पूर्ण अधिकार आहे. ज्या दिवशी पुरुष या 'मर्दानगी'च्या ओझ्यातून मुक्त होतील, त्या दिवशी ते खऱ्या अर्थाने एका समतावादी समाजाचा भाग बनतील.
आजच्या आधुनिक काळात स्त्रीवादाचे स्वरूप अधिक गुंतागुंतीचे झाले आहे. एका बाजूला आपण स्त्रियांच्या सक्षमीकरणाच्या गोष्टी करतो, पण दुसऱ्या बाजूला त्यांच्या 'कंडिशनिंग'कडे दुर्लक्ष करतो. लहानपणापासूनच मुलींच्या मनात हे बिंबवले जाते की "घर ही तुझी प्राथमिकता आहे". कितीही शिक्षण घेतले तरी शेवटी तुला घरच सांभाळायचे आहे, असे संस्कार त्यांच्यावर केले जातात. हे संस्कार इतके खोलवर रुजलेले असतात की, अनेक उच्चशिक्षित स्त्रिया सुद्धा "मी घर सांभाळून नोकरी करते" असे मोठ्या अभिमानाने सांगतात. पण "घर सांभाळणे" ही केवळ तिचीच जबाबदारी का? पुरुषाने घर सांभाळून नोकरी का करू नये? या प्रश्नांची उत्तरे शोधणे म्हणजे स्त्रीवादाच्या दिशेने पाऊल टाकणे होय.
स्त्रीवाद हा सत्तेसाठीचा लढा नाही, तर तो 'माणूस' म्हणून जगण्याच्या अधिकाराचा लढा आहे. जोपर्यंत समाजातील शेवटच्या स्तरावरील स्त्रीला—मग ती दलित असो, आदिवासी असो वा अल्पसंख्याक—सन्मानाने जगता येत नाही, तोपर्यंत लोकशाही अपूर्ण आहे. आपल्याला अशा समाजाची निर्मिती करायची आहे जिथे जात, धर्म किंवा लिंगावरून कोणाचेही शोषण होणार नाही. हा संघर्ष केवळ रस्त्यावरचा नाही, तर तो आपल्या घराघरातील आणि मनामनातील विचारांचा संघर्ष आहे. घरामध्ये जेव्हा कामाचे वाटप समान होईल, जेव्हा मुलाला आणि मुलीला समान संधी मिळतील, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने स्त्रीवादाचा विजय होईल.
शेवटी, स्त्रीवाद हा आपल्याला अशा सुसंस्कृत आणि हिंसारहित समाजाचे स्वप्न दाखवतो जिथे प्रत्येक व्यक्तीला स्वतःचे निर्णय घेण्याचे स्वातंत्र्य असेल. स्वातंत्र्य ही एकदा मिळवून संपणारी गोष्ट नाही, तर ती रोजच्या आचरणातून जपावी लागणारी मूल्ये आहेत. हा मानवी मुक्तीचा विचार जर आपण स्वीकारला, तरच आपण खऱ्या अर्थाने एका प्रगत समाजाकडे वाटचाल करू शकू.