स्नेहवन: जिथे आत्महत्याग्रस्त शेतकरी कुटुंबातील लेकरांना मिळते मायेची सावली आणि शिक्षणाचे बळ
मराठवाडा आणि विदर्भातील शेतीचे संकट हे आज संपूर्ण देशासाठी चिंतेचा विषय आहे. जेव्हा निसर्ग साथ देत नाही आणि डोक्यावर कर्जाचा डोंगर वाढतो, तेव्हा हतबल होऊन शेतकरी आत्महत्येसारखे टोकाचे पाऊल उचलतो. पण या घटनेनंतर त्या कुटुंबाचे काय होते? त्या घरातील लहान मुलांचे भविष्य काय? वडिलांच्या निधनानंतर ही मुले शिक्षणापासून वंचित राहतात आणि अनेकदा बालमजुरीच्या विळख्यात अडकतात. अशाच रंजलेल्या-गांजलेल्या मुलांचा हात पकडण्याचे काम 'स्नेहवन' ही संस्था गेल्या अनेक वर्षांपासून करत आहे. अशोक देशमाने यांनी उभी केलेली ही संस्था आज महाराष्ट्रातील हजारो वंचित मुलांसाठी आशेचा किरण ठरली आहे.
स्नेहवनची सुरुवात ही एका छोट्याशा खोलीतून झाली, पण आज ती एक मोठी चळवळ बनली आहे. या संस्थेचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे इथे येणाऱ्या मुलाला आपण 'अनाथ' आहोत, असे कधीच जाणवू दिले जात नाही. स्नेहवनमध्ये या मुलांना 'स्नेहवनचे शिलेदार' मानले जाते. या संस्थेची कार्यपद्धती ही इतर संस्थांपेक्षा वेगळी आहे. अशोक देशमाने सांगतात की, "केवळ अन्न आणि निवारा देणे म्हणजे पुनर्वसन नाही, तर त्या मुलाला मानसिक आधार देऊन त्याला पायावर उभे करणे हे आमचे ध्येय आहे." इथे मुलांच्या राहण्याची, खाण्याची आणि आरोग्याची उत्तम सोय तर आहेच, पण त्यासोबतच त्यांच्या शिक्षणावर विशेष भर दिला जातो.
स्नेहवनमध्ये मुलांच्या शिक्षणासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो. ग्रामीण भागातील मुलांमध्ये अनेकदा कॉम्प्युटर किंवा इंग्रजी भाषेबद्दल भीती असते. ही भीती घालवण्यासाठी स्नेहवनमध्ये डिजिटल लॅब उभारण्यात आली आहे. इथे मुलांना कोडिंगपासून ते ग्राफिक्स डिझाइनपर्यंतचे शिक्षण दिले जाते. "एक हात मातीत आणि दुसरा तंत्रज्ञानावर" हे या संस्थेचे ब्रीदवाक्य आहे. मुलांना आपल्या शेतीची नाळ तुटू न देता आधुनिक जगाशी कसं जोडावं, याचं प्रशिक्षण इथे मिळतं. संस्थेच्या आवारात मुले स्वतः भाजीपाला पिकवतात, झाडांची निगा राखतात, ज्यामुळे त्यांना कष्टाची किंमत समजते आणि मातीबद्दल प्रेम निर्माण होते.
संस्थेतील मुलांचे मानसिक आरोग्य सांभाळणे हे सर्वात मोठे आव्हान असते. ज्या मुलांनी आपल्या डोळ्यांसमोर वडिलांची आत्महत्या पाहिली आहे किंवा गरिबीचे चटके सोसले आहेत, त्यांच्या मनात अनेक जखमा असतात. या जखमांवर फुंकर घालण्याचे काम स्नेहवनमधील शिक्षक आणि स्वयंसेवक करतात. दररोज सकाळी योगासने, प्रार्थना आणि संध्याकाळी होणारी भजने यांमुळे मुलांच्या मनावर सकारात्मक संस्कार होतात. अशोक देशमाने स्वतः एका वारकरी कुटुंबातून आल्यामुळे त्यांनी या संस्कारांची जोड संस्थेला दिली आहे. वारकरी संप्रदायातील 'सेवा' हा विचार इथे प्रत्यक्ष कृतीत उतरवला जातो.
स्नेहवनच्या या यशात समाजाचाही मोठा वाटा आहे. अनेक दानशूर व्यक्ती आणि संस्थांनी दिलेल्या मदतीमुळे आज स्नेहवनची स्वतःची इमारत उभी राहिली आहे. इथे मुलांसाठी मोठी लायब्ररी, विज्ञान प्रयोगशाळा आणि खेळाचे मैदान आहे. संस्थेतील अनेक मुले आज उच्च शिक्षण घेत आहेत, कोणी इंजिनिअर होत आहे, तर कोणी प्रशासकीय सेवेची तयारी करत आहे. या मुलांच्या डोळ्यातील चमक हीच अशोक देशमाने आणि त्यांच्या टीमच्या कामाची पावती आहे. स्नेहवनने हे सिद्ध करून दाखवले आहे की, जर मुलाला योग्य वेळी आधार आणि संधी मिळाली, तर तो शून्यातून विश्व निर्माण करू शकतो.
आज स्नेहवन केवळ एक निवासी शाळा राहिलेली नाही, तर ती एक अशी शाळा झाली आहे जी जगाला माणुसकी शिकवते. ज्या मुलांकडे पाहायला कोणाकडे वेळ नव्हता, आज ती मुले जगाशी स्पर्धा करायला सज्ज झाली आहेत. मराठवाड्याच्या मातीतून आलेला हा एक तरुण आपल्या कर्माने संपूर्ण महाराष्ट्रात बदलाचे वारे वाहत आहे. स्नेहवनचे हे कार्य म्हणजे केवळ एक सामाजिक उपक्रम नसून, ती एक भविष्यातील सुजाण आणि समर्थ पिढी घडवण्याची कार्यशाळा आहे.