सावधान! तुम्हीही 'डिजिटल अरेस्ट'चे शिकार होऊ शकता

आजच्या आधुनिक युगात इंटरनेट आणि तंत्रज्ञान आपल्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग बनले आहे. मात्र, याच तंत्रज्ञानाचा वापर करून सायबर गुन्हेगार नवनवीन मार्गांनी सामान्य नागरिकांची लूट करत आहेत. सध्या 'डिजिटल अरेस्ट' (Digital Arrest) नावाचा एक अत्यंत भीतीदायक प्रकार समोर आला आहे. मॅक्स वुमनच्या व्हिडिओमध्ये ॲडव्होकेट वैशाली भागवत यांनी स्पष्ट केल्याप्रमाणे, हा प्रकार केवळ तांत्रिक नसून तो पूर्णपणे मानवी सायकॉलॉजीवर आधारित असलेला गुन्हा आहे. डिजिटल अरेस्टची सुरुवात एका अनामिक फोन कॉलने होते. समोरून बोलणारी व्यक्ती आपण एखाद्या नामवंत कुरिअर कंपनीकडून (उदा. फेडेक्स) बोलत असल्याचे सांगते. ते तुम्हाला सांगतात की, तुमच्या नावाने एक पार्सल विदेशात पाठवले जात होते किंवा आले होते, ज्यामध्ये अमली पदार्थ (ड्रग्ज), बनावट पासपोर्ट, कोकेन किंवा काही बेकायदेशीर कागदपत्रे सापडली आहेत. हे ऐकताच कोणत्याही सामान्य आणि प्रामाणिक नागरिकाची घाबरगुंडी उडते. गुन्हेगारांचे संवाद कौशल्य इतके प्रगत असते की, ते तुम्हाला विचार करण्याची संधीच देत नाहीत.

या गुन्ह्यामध्ये सर्वात महत्त्वाची भूमिका ही 'भीती' (Fear) आणि 'घाई' (Urgency) या दोन गोष्टींची असते. गुन्हेगार तुम्हाला सांगतात की तुमचे नाव या गुन्ह्यात आले आहे आणि तुम्हाला तातडीने अटक करण्याचे आदेश देण्यात आले आहेत. जेव्हा तुम्ही घाबरून सांगता की माझा या पार्सलशी काहीही संबंध नाही, तेव्हा ते तुम्हाला मदतीचा आव आणून सांगतात की, "ठीक आहे, जर तुम्हाला तुमची बाजू मांडायची असेल तर आम्ही तुमचा कॉल सायबर सेल किंवा अंमलबजावणी संचालनालयाच्या (ED) अधिकाऱ्यांकडे ट्रान्सफर करतो." त्यानंतर हा कॉल स्काईप किंवा झूम सारख्या व्हिडिओ कॉलिंग ॲपवर घेतला जातो. तिथे समोरची व्यक्ती चक्क पोलीस गणवेशात बसलेली असते आणि त्यांच्या मागे एखाद्या पोलीस स्टेशनसारखे किंवा सरकारी कार्यालयासारखे वातावरण तयार केलेले असते. ही दृश्ये इतकी खरी वाटतात की सुशिक्षित व्यक्ती देखील त्यावर सहज विश्वास ठेवते.

व्हिडिओमध्ये वैशाली भागवत यांनी एका महिला वैज्ञानिकाचे (Scientist) उदाहरण दिले आहे. एका सुशिक्षित आणि बुद्धीमान महिलेला या गुन्हेगारांनी दिवसभर 'डिजिटल अरेस्ट'मध्ये ठेवले होते. याचा अर्थ असा की, त्या महिलेला सतत व्हिडिओ कॉलवर राहण्यास भाग पाडले गेले, तिला कोणाशीही संपर्क साधण्यापासून रोखले गेले आणि तिच्या मनात अटकेची इतकी भीती निर्माण केली गेली की तिने स्वतःच्या आयुष्याची सर्व पुंजी, म्हणजे मुदत ठेवी (FD) आणि म्युच्युअल फंड मोडून तब्बल दीड कोटी रुपये गुन्हेगारांच्या खात्यात जमा केले. गुन्हेगार सांगताना असे सांगतात की, तपास पूर्ण होईपर्यंत ही रक्कम 'सरकारी सुरक्षा खात्यात' जमा करावी लागेल आणि तुम्ही निर्दोष सुटलात की ती परत मिळेल. प्रत्यक्षात मात्र हे पैसे अशा खात्यांमध्ये जातात जिथून ते लगेच काढले जातात किंवा परदेशात वळवले जातात.

एक गोष्ट आपण सर्वांनी समजून घेतली पाहिजे की, भारतीय कायद्यामध्ये 'डिजिटल अरेस्ट' नावाची कोणतीही कायदेशीर तरतूद नाही. कोणतीही पोलीस यंत्रणा किंवा सरकारी संस्था कधीही कोणाला व्हिडिओ कॉलवर अटक करू शकत नाही किंवा फोनवर पैशांची मागणी करू शकत नाही. अटक करण्यासाठी पोलीस प्रत्यक्ष हजर असणे अनिवार्य असते. गुन्हेगार हे 'वेपनाइझ्ड एआय' आणि सोफिस्टिकेटेड टेक्नॉलॉजीचा वापर करून तुमचे प्रोफाइलिंग करतात आणि तुम्ही मानसिकदृष्ट्या कधी कमकुवत आहात हे ओळखून अटॅक करतात. जर तुम्हाला असा कोणताही फोन आला, तर सर्वात आधी त्या व्यक्तीचे ऐकणे बंद करा आणि कॉल कट करा. स्वतःच्या घरातील लोकांशी चर्चा करा. जर तुमची फसवणूक झाली असेल, तर त्वरित १९३० या हेल्पलाईनवर संपर्क साधा आणि आपली तक्रार सायबर क्राईमच्या अधिकृत पोर्टलवर नोंदवा. तुमची सतर्कता आणि भीतीवर नियंत्रण हेच या डिजिटल युगातील तुमचे सर्वात मोठे शस्त्र आहे.