साहित्यातून पेटलेली स्त्रीमुक्तीची मशाल

साहित्य हे केवळ समाजाचा आरसा नसते, तर ते समाजाला हादरवून सोडणारे आणि बदल घडवून आणणारे एक प्रभावी हत्यार असते. जेव्हा स्त्रियांनी साहित्याच्या प्रांतात पाऊल ठेवले आणि स्वतःची लेखणी हातात घेतली, तेव्हा त्यांनी केवळ शब्द लिहिले नाहीत, तर पिढ्यानपिढ्या त्यांच्या नशिबी आलेल्या मूक वेदनेचा आणि शोषणाचा स्फोट केला. मराठी साहित्यातील स्त्रीवादी जाणिवांचा प्रवास हा खऱ्या अर्थाने एका सांस्कृतिक क्रांतीचा प्रवास आहे. या प्रवासाची पहिली ऐतिहासिक ठिणगी १८८२ मध्ये पडली, जेव्हा ताराबाई शिंदे यांनी 'स्त्री-पुरुष तुलना' हा जाज्वल्य ग्रंथ लिहिला. अत्यंत टोकदार, तर्कशुद्ध आणि जहाल भाषेत त्यांनी पुरुषी दांभिकतेवर ओढलेले आसूड आजही वाचकाला अंतर्मुख करतात. तो केवळ एक ग्रंथ नव्हता, तर प्रस्थापित पुरुषसत्ताक व्यवस्थेच्या विरोधात पुकारलेले मराठीतील पहिले वैचारिक युद्ध होते.

ताराबाई शिंदेंपासून सुरू झालेला हा प्रवास विसाव्या शतकात अधिक व्यापक आणि बहुआयामी झाला. विशेषतः दलित स्त्री साहित्यातील आत्मकथनांनी मराठी साहित्याची पारंपरिक चौकटच मोडून टाकली. बेबीताई कांबळे यांचे 'जिणं आमचं', शांताबाई कांबळे यांचे 'माझ्या जन्माची चित्तरकथा' आणि उर्मिला पवार यांचे 'आयदान' यांसारख्या कलाकृतींनी जगाला हे दाखवून दिले की, एका दलित स्त्रीचे आयुष्य हे केवळ लिंगभावामुळे नाही, तर जाती व्यवस्थेमुळे किती भीषण आणि दाहक असते. त्यांनी केवळ स्वतःचे वैयक्तिक दुःख मांडले नाही, तर आपल्या समाजातील पितृसत्तेला आणि वर्णव्यवस्थेलाही जाब विचारला. या स्त्रियांचे लिहिणे हे केवळ मनोरंजन नसून तो एक 'सांस्कृतिक अधिक्षेप' (Cultural Intervention) होता. ज्या गोष्टींना समाजाने 'अस्पृश्य', 'अशुद्ध' किंवा 'खासगी' मानून कोठडीत बंद केले होते, त्या गोष्टी साहित्याच्या माध्यमातून चव्हाट्यावर आणून त्यांनी समाजमन ढवळून काढले.

साहित्य हे करमणुकीचे साधन नसून ते प्रस्थापित विचारांची घुसळण करण्याचे माध्यम आहे. कलेच्या माध्यमातून स्त्रीवादाची गुंतागुंत अधिक प्रभावीपणे मांडता येते, कारण ती वाचकाच्या थेट जाणिवांना हात घालते. कवयित्रींच्या कवितांमधून पितृसत्तेचे सूक्ष्म धागे उलगडले गेले आहेत. घराच्या बंद चौकटीत स्त्रीची कशी कुचंबणा होते, तिच्या नैसर्गिक इच्छांचा बळी कसा दिला जातो आणि तिने 'आदर्श माता' किंवा 'पतीव्रता' या प्रतिमांमध्ये बसण्यासाठी किती मोठी किंमत मोजली आहे, हे साहित्याने समाजाच्या डोळ्यांत अंजन घालून दाखवून दिले. विशेषतः दलित आणि बहुजन स्त्री साहित्याने 'प्रबुद्ध मातृत्वाची' एक नवी संकल्पना मांडली. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी स्त्रियांना आवाहन केले होते की, त्यांनी आपल्या मुलांना गुलामी नाकारण्याचे आणि विद्रोहाचे संस्कार द्यावेत. साहित्याने हीच जाणीव स्त्रियांमध्ये रुजवून त्यांना संघर्षासाठी तयार केले.

साहित्यातील या परिवर्तनामुळेच स्त्रियांच्या प्रश्नांकडे पाहण्याचा समाजाचा दृष्टिकोन मुळापासून बदलण्यास सुरुवात झाली. पूर्वी स्त्रीच्या लेखनाला केवळ 'घरगुती', 'पाचकळ' किंवा 'मर्यादित' ठरवून मुख्य प्रवाहातून बाजूला सारले जात असे. मात्र, जेव्हा स्त्रियांनी आपल्या शरीराबद्दल, आपल्या अस्तित्वाच्या संघर्षाबद्दल आणि आपल्याला हवे असलेल्या मानवी स्वातंत्र्याबद्दल उघडपणे, निर्भयपणे लिहायला सुरुवात केली, तेव्हा साहित्यातील ही 'स्त्रीवादी जाणीव' एक मोठी चळवळ बनली. आजही अनेक लेखिका आणि कवयित्री प्रस्थापित जुनाट मूल्यांना आपल्या लेखणीतून आव्हान देत आहेत. त्यांच्यावर अश्लाघ्य टीका केली जाते, त्यांना अश्लील ठरवले जाते, पण तरीही त्या लिहित राहतात, कारण त्यांचे लिहिणे हेच पितृसत्तेच्या वर्चस्वाला दिलेले सर्वात मोठे आणि कायमस्वरूपी आव्हान आहे.

साहित्यामुळे स्त्रीवादाचा विचार केवळ सुशिक्षित शहरांपुरता मर्यादित न राहता तो ग्रामीण भागातील आणि दलित वस्त्यांपर्यंत पोहोचला आहे. साहित्यातील हे 'बंड' आपल्याला हे शिकवते की, जोपर्यंत आपण आपली दुःखे, आपले शोषण आणि आपले अनुभव स्वतःच्या शब्दांत मांडत नाही, तोपर्यंत जगाला आपली दखल घेता येणार नाही. साहित्याने स्त्रियांना केवळ आवाज दिला नाही, तर त्यांना स्वतःची स्वतंत्र 'ओळख' (Identity) शोधायला आणि ती जपायला शिकवले. साहित्यातील हा सांस्कृतिक संघर्ष राजकीय संघर्षाला बळ देणारा ठरला आहे.

शेवटी, साहित्यातील स्त्रीवादी जाणिवा या केवळ स्त्रियांच्या मुक्तीचा मार्ग नसून त्या संपूर्ण मानवजातीच्या मुक्तीचा विचार मांडतात. जोपर्यंत समाजात अन्याय, विषमता आणि शोषण आहे, तोपर्यंत साहित्यातील ही बंडखोर लेखणी शांत बसणार नाही. ताराबाई शिंदेंनी लावलेली ही परिवर्तनाची मशाल आजच्या आधुनिक काळात अधिक तेजस्वीपणे प्रकाश देत आहे. साहित्याने दिलेला हा लढा भविष्यातील पिढ्यांना समतेचा, न्यायाचा आणि मानवी सन्मानाचा रस्ता दाखवत राहील.