सिनेमा हे जगभरचं सर्वात प्रभावशाली माध्यम आहे. पण या माध्यमावर वर्षानुवर्षे पुरुषांचंच वर्चस्व राहिलं आहे. दिग्दर्शक पुरुष, लेखक पुरुष आणि कॅमेरामनही पुरुष! यामुळे पडद्यावर जी स्त्री आपल्याला दिसली, ती नेहमीच पुरुषांच्या नजरेतून (Male Gaze) पाहिली गेली. मेल गेझ म्हणजे काय? तर स्त्रीला एक 'वस्तू' म्हणून पाहणं. तिच्या हालचाली, तिचे कपडे आणि तिचं वागणं हे प्रेक्षकांमधील पुरुषांना कसं सुखद वाटेल, या हिशोबाने ठरवलं जायचं. यामुळेच चित्रपटात 'आयटम नंबर' आले, जिथे स्त्रीच्या शरीराचं प्रदर्शन केलं गेलं. नायक कितीही वयस्कर असला तरी नायिका मात्र विशीतलीच असायची, कारण ती केवळ 'सुंदर' दिसण्यासाठी तिथे असायची.
पण गेल्या काही वर्षांत भारतीय सिनेमात एक मोठी क्रांती झाली आहे, ती म्हणजे महिला दिग्दर्शिकांची वाढलेली संख्या. जेव्हा कॅमेरा एका स्त्रीच्या हातात जातो, तेव्हा जे दिसतं त्याला 'फीमेल गेझ' (Female Gaze) म्हणतात. फीमेल गेझ म्हणजे स्त्रीच्या शरीराचं उदात्तीकरण नव्हे, तर तिच्या भावनांचा आणि तिच्या आंतरिक जगाचा शोध घेणं. झोया अख्तर, मेघना गुलझार, अश्विनी अय्यर तिवारी किंवा रिमा कागती यांसारख्या दिग्दर्शिकांनी सिनेमाची ही 'नजर' बदलली आहे. त्यांच्या सिनेमातली स्त्री ही केवळ नायकाची प्रेयसी किंवा आई नसते, तर तिला स्वतःच्या इच्छा, आकांक्षा आणि स्वतःच्या चुका असतात.
या बदलाचा सर्वात मोठा परिणाम स्त्री पात्रांच्या मांडणीवर झाला. पूर्वीच्या सिनेमात दोन स्त्रिया भेटल्या की त्या बहुधा तिसऱ्या स्त्रीबद्दल किंवा पुरुषाबद्दलच बोलताना दिसायच्या. पण 'फीमेल गेझ' असलेल्या सिनेमांत महिलांच्या मैत्रीवर भाष्य केलं जातं. 'पार्च्ड', 'लिपस्टिक अंडर माय बुरखा' किंवा अलीकडचा 'डार्लिंग्स' पहा. इथे स्त्रिया एकमेकींच्या शत्रू नाहीत, तर त्या एकमेकींच्या सोबती आहेत. त्या स्वतःच्या लैंगिकतेबद्दल, स्वतःच्या दुःखाबद्दल आणि आनंदाबद्दल मोकळेपणाने बोलतात. इथे नायिका कोणा 'तारणहारा'ची वाट पाहत बसत नाही, तर ती स्वतःची लढाई स्वतः लढते.
तसंच, 'फीमेल गेझ'मध्ये पुरुषांचं चित्रणही बदललं आहे. इथे पुरुष केवळ 'अँग्री यंग मॅन' किंवा 'मचा' नसतो, तर तो संवेदनशील असतो, तो रडू शकतो आणि तो स्त्रीचा आदर करणारा असतो. याचा अर्थ असा नाही की, महिला दिग्दर्शिका पुरुषांना कमी लेखतात; उलट त्या पुरुषांना अधिक मानवी रूप देतात. जेव्हा कॅमेऱ्यामागची नजर बदलते, तेव्हा प्रेक्षकांनाही एका नवीन दृष्टिकोनाची सवय होते. आपण आता स्त्रीला फक्त तिची त्वचा किंवा तिचं सौंदर्य यावरून मोजत नाही, तर तिच्या कर्तृत्वावरून आणि तिच्या विचारांवरून ओळखायला शिकतोय.
बदलत्या सिनेमाचा हा अभ्यास आपल्याला सांगतो की, आता प्रेक्षकांनाही केवळ शोभेच्या बाहुल्या नको आहेत. त्यांना रक्तामांसाची, विचार करणारी आणि प्रसंगी चुकणारी पात्रं हवी आहेत. 'फीमेल गेझ'ने सिनेमाला एक नवीन खोली दिली आहे. पडद्यावरचं हे प्रतिबिंब जेव्हा वास्तववादी असतं, तेव्हा ते समाजातील स्त्रीला अधिक आत्मविश्वास देतं. ही निव्वळ मनोरंजनाची गोष्ट नसून, ती एका मोठ्या सामाजिक परिवर्तनाची नांदी आहे. आता आपण त्या टप्प्यावर आहोत जिथे स्त्री स्वतःची गोष्ट स्वतःच्या शब्दात आणि स्वतःच्या नजरेतून जगाला सांगतेय.