भारतीय साहित्याचा इतिहास हा समाजमनाचा आरसा राहिला आहे. साहित्यातील स्त्रीची प्रतिमा ही त्या त्या काळातील सामाजिक परिस्थितीचे प्रतिबिंब असते. आपण जेव्हा मराठी साहित्याचा विचार करतो, तेव्हा सुरुवातीच्या काळात स्त्री ही बहुधा 'कुटुंबाचा कणा' म्हणून चित्रित केली गेली. यात सर्वात महत्त्वाचे नाव येते ते म्हणजे साने गुरुजींची 'श्यामची आई'. आजच्या काळात अनेकांना ती केवळ 'सोशिक' वाटते, पण सूक्ष्म विचार केल्यास समजते की, ती आई अत्यंत करारी, तत्वनिष्ठ आणि स्वाभिमानी होती. गरिबीतही तिने आपली मूल्ये विकली नाहीत. तिने श्यामला दिलेले संस्कार हे केवळ सहनशीलतेचे नव्हते, तर ते माणुसकी आणि सत्यासाठी खंबीरपणे उभे राहण्याचे होते. तिची प्रतिमा ही एका 'संस्कारक्षम शक्ती'ची होती, जिने घराची वीण घट्ट पकडून ठेवली होती.
मात्र, त्या काळातील साहित्यात स्त्रीचे कार्यक्षेत्र घराच्या उंबरठ्यापर्यंतच मर्यादित दाखवले जाई. साहित्यातील स्त्रीवादाचा खरा प्रवास सुरू झाला तो २० व्या शतकाच्या मध्यात. विभावरी शिरूरकर (मालतीबाई बेडेकर) यांनी जेव्हा 'कळ्यांचे निःश्वास' लिहिले, तेव्हा साहित्यात एकच खळबळ माजली. त्यांनी पहिल्यांदा स्त्रीच्या अंतर्मनातील वादळे, तिचे शारीरिक आणि मानसिक कुचंबण आणि तिचे स्वतंत्र विचार जगासमोर मांडले. तिथूनच साहित्यातील स्त्री ही 'दुसऱ्याने ठरवलेल्या' चौकटीतून बाहेर पडू लागली. ती केवळ कोणाची तरी पत्नी किंवा मुलगी नव्हती, तर तिला स्वतःची एक स्वतंत्र जाणीव होती.
१९७० आणि ८० च्या दशकात स्त्रीवादी चळवळ अधिक तीव्र झाली आणि त्याचे पडसाद साहित्यात उमटले. गौरी देशपांडे यांनी जेव्हा स्त्रियांच्या लैंगिकतेबद्दल आणि त्यांच्या मानसिक स्वातंत्र्याबद्दल निर्भीडपणे लिहिले, तेव्हा साहित्यातील 'आदर्श स्त्री'ची जुनी व्याख्या मोडीत निघाली. आता नायिका केवळ अन्याय सोसणारी उरली नव्हती, तर ती अन्यायाविरुद्ध 'प्रश्न' विचारणारी झाली होती. दलित साहित्यातून समोर आलेल्या स्त्री-प्रतिमांनी तर साहित्याला एक नवीन वास्तववादाची जोड दिली. तिथली स्त्री केवळ कौटुंबिक नव्हे, तर जातीय आणि सामाजिक अन्यायाविरुद्ध लढणारी रणरागिणी म्हणून समोर आली. बेबी कांबळे किंवा उर्मिला पवार यांच्या लेखनातून दिसणारी स्त्री ही शोषणाच्या अनेक थरांना भेदून स्वतःचे अस्तित्व निर्माण करणारी आहे.
आजच्या २१ व्या शतकातील साहित्यात स्त्री अधिक 'व्होकल' (Vocal) झाली आहे. सानिया किंवा कविता महाजन यांच्या कथा-कादंबऱ्यांमधून दिसणारी स्त्री ही आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र तर आहेच, पण ती भावनिकदृष्ट्याही स्वतःचे निर्णय स्वतः घेते. आजची नायिका लग्नानंतरही स्वतःची ओळख जपण्याची जिद्द बाळगते. तिला करिअरमध्ये रस आहे, तिला जग फिरण्याची ओढ आहे आणि तिला स्वतःचे स्वतंत्र मत आहे. जर तिला नात्यात घुसमट वाटत असेल, तर ती त्या नात्यातून बाहेर पडण्याचे धाडस दाखवते. साहित्यातील हा बदल केवळ पात्रांपुरता मर्यादित नाही, तर तो वाचकांच्या मानसिकतेत होत असलेल्या परिवर्तनाचा पुरावा आहे.
आधुनिक मराठी कवितांमध्येही स्त्रीची हीच बदलती प्रतिमा दिसते. अरुणा ढेरे यांच्यापासून ते नव्या पिढीच्या कवयित्रींपर्यंत, स्त्री स्वतःचे 'स्व' शोधताना दिसते. आता ती निसर्गाशी, समाजाशी आणि स्वतःच्या शरीराशी असलेले नाते पुन्हा नव्याने परिभाषित करत आहे. साहित्यातील हा प्रवास 'त्यागा' कडून 'आत्मसन्माना' कडे झालेला प्रवास आहे. पूर्वीची स्त्री 'दुसऱ्यासाठी' जगण्यात धन्यता मानत होती, तर आजची स्त्री 'स्वतःसाठी आणि स्वतःच्या मूल्यांसाठी' जगण्याला प्राधान्य देत आहे.
निष्कर्षतः, साहित्यातील स्त्री-प्रतिमा ही 'श्यामची आई' सारख्या तत्वनिष्ठ प्रतिमेपासून सुरू होऊन आजच्या स्वावलंबी आणि स्वतंत्र विचारांच्या नायिकेपर्यंत येऊन पोहोचली आहे. लेखकांनी मांडलेला हा प्रवास हा खऱ्या अर्थाने भारतीय स्त्रीच्या सक्षमीकरणाचा इतिहास आहे.