ती आज चार वर्षांनंतर आपल्या माहेरच्या उंबरठ्यावर उभी होती. हातात दोन जड बॅगा होत्या आणि डोळ्यांत त्याहूनही जड असं दुःख. लग्नानंतरच्या चार वर्षांत तिने सासरचा मानसिक आणि शारीरिक छळ मुकाटपणे सहन केला होता. तिला वाटलं होतं, हळूहळू सगळं ठीक होईल, पण जेव्हा तिचा स्वाभिमान रोज पायदळी तुडवला जाऊ लागला आणि स्वतःचं अस्तित्वच धोक्यात आलं, तेव्हा तिने ते विषारी नातं संपवून परत येण्याचा धाडसी निर्णय घेतला.
ती घरात आली, आई-वडिलांच्या कुशीत शिरून रडली. पण घराबाहेर समाजाचे 'डोळे' मात्र वेगळंच काहीतरी शोधत होते. दोन दिवस उलटले नाहीत तोच शेजारच्या काकू आणि काही लांबचे नातेवाईक 'सांत्वन' करायच्या बहाण्याने घरी आले. गप्पांच्या ओघात त्या म्हणाल्या, "अगं पोरी, थोडाफार त्रास तर प्रत्येक घरात असतोच की! सासरचं पाणी पाडून घ्यायचं असतं. एवढ्यासाठी सोन्यासारखा संसार मोडून यायचं असतं का? आता जगाला काय तोंड दाखवणार? लोकं नाव ठेवतील. त्यापेक्षा थोडं सहन केलं असतं तर नाव तरी टिकलं असतं. आता तुझं दुसरं लग्न कसं होणार?"
तिच्या जखमेवर मलम लावण्याऐवजी, त्या दिवशी पुन्हा एकदा समाजाच्या 'प्रतिष्ठे'साठी तिच्या आत्मसन्मानाचा बळी दिला गेला.
१. समाजाला 'जिवंत लेकी'पेक्षा 'संसार' का महत्त्वाचा वाटतो?
आपल्या समाजात मुलीला लग्नाच्या वेळी एकच मंत्र दिला जातो - "मेली तरी सासरीच मर". पण ती जिवंतपणी रोज त्या घरात मरतेय, हे बघण्याची तसदी समाज घेत नाही. घटस्फोट किंवा मोडलेलं लग्न आजही आपल्याकडे एक 'कलंक' मानलं जातं. एखादी स्त्री जेव्हा सासरचा छळ सोडून बाहेर येते, तेव्हा तिला 'बंडखोर' किंवा 'सहनशक्ती नसलेली' ठरवलं जातं. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, जो पती छळ करतो, त्याला समाज कधीच जाब विचारत नाही, पण जी स्त्री स्वतःला वाचवते, तिला मात्र हजार प्रश्नांच्या पिंजऱ्यात उभं केलं जातं.
२. 'इज्जत' ही घराच्या भिंतीत की व्यक्तीच्या आयुष्यात?
घटस्फोटाचा विषय निघाला की पालकांना सर्वात आधी भीती वाटते ती 'इज्जतीची'. "चार लोक काय म्हणतील?" हा प्रश्न लेकीच्या सुखापेक्षा मोठा ठरतो. आपण हे विसरतो की, समाज फक्त दोन दिवस चर्चा करतो आणि विसरून जातो; पण त्या चुकीच्या नात्यात राहून जो छळ त्या मुलीला भोगावा लागतो, तो तिला आयुष्यभरासाठी उद्ध्वस्त करतो. इज्जत ही 'नातं टिकवण्यात' नसून, 'अन्यायाविरुद्ध उभं राहण्यात' असते, हे आपण मुलांना का शिकवत नाही?
३. सांत्वनाच्या नावाखाली चालणारा मानसिक छळ
जेव्हा एखादी स्त्री घटस्फोट घेऊन घरी येते, तेव्हा नातेवाईकांकडून विचारले जाणारे प्रश्न हे कोणत्याही शस्त्रापेक्षा जास्त धारदार असतात. "त्याने मारलं का?", "तुझं काही चुकलं असेल का?", "मिडिएशन करून बघूया का?" हे प्रश्न विचारताना त्या स्त्रीच्या मानसिक स्थितीचा कोणीच विचार करत नाही. तिला आधार देण्याऐवजी तिलाच गुन्हेगार ठरवण्याची ही सामाजिक पद्धत अत्यंत घातक आहे. एखादं नातं तुटणं हे दुर्दैवी असतं, पण ते 'पाप' नसतं.
४. पालकांची भूमिका: तुमची लेक तुमची जबाबदारी आहे!
पालकांनो, जेव्हा तुमची मुलगी रडत घरी येते, तेव्हा तिला "परत जा" म्हणण्याऐवजी "आम्ही तुझ्यासोबत आहोत" हा शब्द द्या. तुमची मुलगी 'परत आलेली घटस्फोटित' नसून ती तुमची तीच लहान मुलगी आहे, जिचा आनंद तुम्हाला सर्वात प्रिय होता. समाजाच्या टोमण्यांच्या भीतीपोटी तिला पुन्हा त्या नरकात ढकलून देऊ नका. लक्षात ठेवा, लोकांच्या बोलण्यापेक्षा तुमच्या मुलीचं मानसिक आरोग्य आणि तिचं आयुष्य हजार पटीने महत्त्वाचं आहे.
५. घटस्फोट: एक नवा शेवट आणि नवी सुरुवात
घटस्फोट म्हणजे आयुष्याचा शेवट नसतो, तर तो एका चुकीच्या प्रवासाचा अंत आणि एका सन्माननीय आयुष्याची सुरुवात असते. ज्या नात्यात आदर नाही, जिथे प्रेम नाही आणि जिथे तुमच्या अस्तित्वाची किंमत नाही, ते नातं ओढून नेण्यात काहीच अर्थ नसतो. समाजाच्या नजरेतलं 'अपयश' हे तुमच्या वैयक्तिक आयुष्यातलं 'यश' असू शकतं, जर त्या निर्णयामुळे तुम्हाला मानसिक शांतता मिळत असेल.
संसार मोडणं ही आनंदाची गोष्ट कधीच नसते, पण छळ सोसत राहणं हा त्याहून मोठा गुन्हा आहे. समाज नेहमीच नाव ठेवणार आहे—तुम्ही सहन केलं तरी आणि तुम्ही बाहेर पडलात तरी. त्यामुळे जगाचा विचार करण्यापेक्षा स्वतःच्या आत्मसन्मानाचा विचार करा.
ज्या घरात मुलीला "काही झालं तरी आम्ही आहोत" हा विश्वास मिळतो, तिथेच खऱ्या अर्थाने माहेरपण टिकून राहतं. घटस्फोटित स्त्री ही 'बिचारी' नसून ती 'योद्धा' आहे, जिने चुकीच्या गोष्टीला 'नाही' म्हणण्याचं धाडस दाखवलं आहे. तिचा आदर करा, तिला आधार द्या!