महिलांच्या शरीरात पेरले जाणारे 'स्लो पॉयझन' आणि आरोग्याचा खेळखंडोबा!
आपल्या समाजात 'स्वच्छतेचा' विषय अनेकदा वरवरचा किंवा केवळ सौंदर्याचा भाग म्हणून सोडून दिला जातो. पण महिलांच्या बाबतीत हा प्रश्न थेट त्यांच्या अस्तित्वाशी आणि आयुष्याशी निगडित आहे. सार्वजनिक ठिकाणची किंवा कामाच्या ठिकाणची अस्वच्छ स्वच्छतागृहे ही केवळ दुर्गंधीचा स्रोत नसून ती महिलांच्या शरीरात गुप्तपणे आजार पेरणारी 'टॉक्झिक' (विषारी) केंद्रे बनली आहेत. "नाक दाबून जावे लागते" किंवा "बाहेर गेल्यावर पाणी न पिलेले बरे" असे संवाद जेव्हा सुशिक्षित महिलांच्या तोंडून ऐकायला मिळतात, तेव्हा आपण एका आरोग्याच्या भीषण संकटाकडे वाटचाल करत असतो. हे केवळ अस्वच्छतेचे दर्शन नाही, तर हे महिलांच्या शरीराशी चाललेला एक प्रकारचा 'क्रूर खेळ' आहे, ज्याचे परिणाम दीर्घकालीन आणि जीवघेणे असू शकतात.
महिलांच्या शारीरिक रचनेचा विचार केला, तर त्यांना अस्वच्छतेचा संसर्ग (Infection) पुरुषांच्या तुलनेत अत्यंत वेगाने होतो. जेव्हा एखादी महिला अस्वच्छ सार्वजनिक प्रसाधनगृह वापरते, तेव्हा तिला 'युरिनरी ट्रॅक्ट इन्फेक्शन' (UTI) होण्याचा धोका सर्वाधिक असतो. हे इन्फेक्शन वरवर साधे वाटत असले तरी, वारंवार होणाऱ्या या संसर्गामुळे किडनी निकामी होण्यापर्यंतच्या समस्या उद्भवू शकतात. अनेक महिला बाहेर गेल्यावर वॉशरूम टाळण्यासाठी दिवसभर थेंबभरही पाणी पीत नाहीत. हे 'डिहायड्रेशन' (पाण्याचं प्रमाण कमी होणं) त्यांच्या शरीरातील इतर अवयवांच्या कार्यावर ताण आणते, त्वचेचे आजार निर्माण करते आणि पचनसंस्थेवरही विपरित परिणाम करते. आपण याला 'स्वच्छतेचा अभाव' म्हणतो, पण प्रत्यक्षात हे महिलांच्या आरोग्यावर केलेले 'सायलेंट अटॅक' आहेत.
केवळ बॅक्टेरियाच नाही, तर डासांच्या प्रादुर्भावाचा मुद्दाही तितकाच गंभीर आहे. अस्वच्छ वॉशरूम्समध्ये अनेकदा पाणी साचलेले असते, तिथे डास अंडी घालतात आणि तिथूनच डेंग्यू, मलेरिया किंवा चिकनगुनियासारख्या आजारांचे उपद्रव सुरू होतात. अभिनेत्री अमृता देशमुखने मांडलेला 'डासांचा' मुद्दा हा केवळ वैयक्तिक त्रासाचा नाही, तर तो सार्वजनिक सुरक्षिततेचा प्रश्न आहे. एखादी महिला कलाकार किंवा कर्मचारी तिथे कामासाठी काही तास घालवत असेल, तर तिला या आजारांची लागण होण्याची दाट शक्यता असते. प्रशासन याला 'साधा मुद्दा' समजते, पण एका डासाचा डंख एखाद्याचे आयुष्य धोक्यात आणू शकतो, याची जाणीव व्यवस्थापनाला नसते. जेव्हा प्रशासन अशा ठिकाणी स्वच्छता राखण्यात अपयशी ठरते, तेव्हा ते एका प्रकारे महिलांच्या 'जगण्याच्या अधिकाराचे' (Right to Health) उल्लंघनच करत असते.
मासिक पाळीच्या (Periods) काळात ही परिस्थिती अधिक भयानक आणि संतापजनक होते. या दिवसांत महिलांना संसर्गाची भीती दुपटीने असते. जर स्वच्छतागृहात पाणी नसेल, सॅनिटरी पॅड्सची विल्हेवाट लावण्यासाठी स्वतंत्र कचरापेटी नसेल किंवा हात धुण्यासाठी साधा साबण नसेल, तर ती महिला कोणत्या मानसिक आणि शारीरिक त्रासातून जात असेल, याची साधी कल्पनाही प्रशासनाला नसते. अशा परिस्थितीत 'मेन्स्ट्रुअल हायजीन'चा (मासिक पाळीतील स्वच्छता) संपूर्ण बोऱ्या वाजतो. ही अस्वच्छता केवळ शरीराला इजा पोहोचवत नाही, तर ती स्त्रियांना 'सार्वजनिक अवकाशात' (Public Spaces) मुक्तपणे वावरण्यापासून परावृत्त करते. अनेक प्रतिभावान महिला केवळ अशा सुविधांच्या अभावामुळे घराबाहेर पडून काम करायला घाबरतात.
आता वेळ आली आहे की, प्रत्येक सार्वजनिक वास्तूचे आणि कार्यस्थळाचे 'हेल्थ ऑडिट' (आरोग्य तपासणी) व्हायला हवे. हे ऑडिट केवळ कागदावर नसून प्रत्यक्षात महिलांच्या आरोग्याच्या मानकांनुसार (Standards) असायला पाहिजे. जोपर्यंत आपण वॉशरूम्सला 'रोगराईचे घर' बनण्यापासून थांबवत नाही, तोपर्यंत आरोग्याच्या सर्व गप्पा फोल आहेत. स्वच्छता हा काही प्रशासनाने केलेला उपकार नाही, तर तो महिलांच्या आरोग्याचा आधार आहे. जर आपण त्यांना स्वच्छ आणि सुरक्षित परिवेश देऊ शकत नाही, तर 'सक्षमीकरणाच्या' घोषणा केवळ भिंतीवरच चांगल्या दिसतील. महिलांचे आरोग्य हा समाजाचा कणा आहे, आणि तो जपणे ही प्रत्येक प्रशासकाची आणि व्यवस्थापकाची नैतिक व कायदेशीर जबाबदारी आहे.
