चिमुकल्यांचे लाड आणि निसर्गाशी नाते

मकर संक्रांतीचा सण आला की घरोघरी तिळगुळाचा गोडवा दरवळू लागतो. पण या सणाचे खरे आकर्षण असते ते म्हणजे लहान मुलांसाठी आयोजित केले जाणारे 'बोरन्हाण'. साधारणपणे संक्रांतीपासून ते रथसप्तमीपर्यंतच्या काळात पाच वर्षांखालील मुलांसाठी हा खास सोहळा साजरा केला जातो. पण बोरन्हाण म्हणजे नक्की काय आणि ते का केले जाते? हे जाणून घेणे रंजक आहे. आपल्या संस्कृतीत प्रत्येक सणामागे निसर्गचक्राचे आणि आरोग्याचे एक शास्त्र दडलेले आहे. बोरन्हाण ही केवळ एक मजा नसून मुलांची प्रतिकारशक्ती वाढवण्याचा आणि त्यांना निसर्गातील बदलांशी जुळवून घेण्यास मदत करणारा एक संस्कार आहे.

हिवाळ्याच्या दिवसात हवामानात गारवा असतो, ज्यामुळे मुलांच्या त्वचेला कोरडेपणा येतो आणि पचनशक्तीवरही परिणाम होतो. या काळात निसर्गात बोरं, ऊस, हरभरे यांसारखी फळे मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असतात. या फळांमध्ये व्हिटॅमिन सी आणि इतर पोषक तत्वे भरपूर असतात, जी थंडीच्या दिवसात होणाऱ्या आजारांपासून मुलांचे रक्षण करतात. बोरन्हाण करताना मुलाला काळ्या रंगाचे कपडे घालून मखरात बसवले जाते आणि त्याच्या डोक्यावरून ही सर्व फळे ओतली जातात. यालाच आपण 'बोरन्हाण' असे म्हणतो. यामुळे मुलांना फळांची ओळख होते आणि खेळाच्या माध्यमातून ती फळे खाण्याची सवय लागते.

रेवड्या, चिक्की आणि तीळगुळाचा समावेश

बोरन्हाण अधिक आनंददायी करण्यासाठी त्यात काही पारंपारिक पदार्थांची भर घातली जाते. चॉकलेट किंवा बिस्किटांसारख्या पदार्थांऐवजी आपल्या संस्कृतीने रेवड्या, चिक्की आणि तीळगुळाचे लाडू यांचा पर्याय दिला आहे. शेंगदाणा चिक्की आणि गुळाच्या रेवड्या यातून मुलांना ऊर्जा मिळते. गूळ हा शरीरातील रक्ताचे प्रमाण वाढवण्यास मदत करतो, तर तीळ शरीरात उष्णता टिकवून ठेवतात.

जेव्हा हे छोटे तीळगुळाचे लाडू आणि रेवड्या मुलांच्या डोक्यावरून ओतल्या जातात, तेव्हा त्या वेचण्याचा आनंद मुलांसाठी खूप मोठा असतो. हे पदार्थ लोहाचा स्रोत असल्याने मुलांच्या आरोग्याला कोणतीही इजा पोहोचवत नाहीत. उलट, ते मुलांच्या हाडांच्या मजबुतीसाठी फायदेशीर ठरतात.

बोरन्हाणाचे सामाजिक आणि संस्कारात्मक महत्त्व

बोरन्हाण करताना आजूबाजूच्या लहान मुलांना आवर्जून बोलावले जाते. हा एक सामाजिक मेळावाच असतो. जेव्हा जमिनीवर बोरे, हरभरे, रेवड्या आणि चिक्की यांचा पाऊस पडतो, तेव्हा जमलेली सर्व मुले उत्साहाने ती वेचायला धावतात. या प्रक्रियेत मुले एकमेकांशी संवाद साधतात, वाटून घेण्याची वृत्ती (Sharing) शिकतात आणि एकत्र खेळण्याचा आनंद घेतात. जमिनीवर पडलेली फळे वेचताना मुलांच्या हातांच्या बोटांच्या हालचाली होतात, ज्यामुळे त्यांची एकाग्रता आणि शारीरिक समन्वय वाढण्यास मदत होते.

काळ्या रंगाचे कपडे थंडीच्या दिवसात शरीरातील उष्णता शोषून घेऊन मुलाला उबदार ठेवतात, म्हणून या दिवशी काळ्या कपड्यांना विशेष महत्त्व दिले जाते. मुलाला हलव्याचे दागिने घालून सजवणे, त्याचे औक्षण करणे आणि आशीर्वाद देणे यातून मुलावर सुसंस्कार होतात.

थोडक्यात सांगायचे तर, बोरन्हाण म्हणजे केवळ एक हौस-मौज नाही, तर ती निसर्गाची कृतज्ञता व्यक्त करण्याची एक पद्धत आहे. या सोहळ्यात आपण आपल्या मुलाला निसर्गातल्या खऱ्या संपत्तीची ओळख करून देतो. या वर्षी आपल्या चिमुकल्याचे बोरन्हाण करताना चॉकलेट किंवा बिस्किटांचा विचारही मनात न आणता, आपल्या मातीतील बोरे, हरभरे, उसाची कांडी आणि चविष्ट रेवड्या-चिक्की यांचाच वापर करा. यामुळे मुलाचे आरोग्य तर जपणारे जाईलच, पण आपली ही समृद्ध परंपरा तिच्या मूळ आणि शुद्ध स्वरूपात पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचेल.