स्वराज्यजननी राजमाता जिजाऊ: शिवरायांना घडवणारे अढळ नेतृत्व आणि महिला सक्षमीकरणाचा जिवंत वारसा

आज १२ जानेवारी, अवघ्या महाराष्ट्रासाठी आणि देशासाठी सोन्याचा दिवस. आज सिंदखेड राजाच्या मातीत एका अशा रणरागिणीचा जन्म झाला, जिने केवळ एका पुत्राला जन्म दिला नाही, तर एका संपूर्ण राष्ट्राच्या अस्मितेला जन्म दिला. राजमाता जिजाऊ माँसाहेबांच्या जयंतीनिमित्त जेव्हा आपण त्यांच्या कार्याचा आढावा घेतो, तेव्हा डोळ्यासमोर उभी राहते ती एक कणखर माता, एक कुशल प्रशासक आणि स्वराज्याची पहिली गुरु. मुंबई-नागपूर हायवेवर असलेल्या सिंदखेड राजा येथील 'जिजाऊ सृष्टी' ही केवळ पर्यटनाची जागा नाही, तर ती महिला सक्षमीकरणाचे एक जिवंत प्रतीक आहे. या ठिकाणी आल्यावर आपल्याला जाणवते की, जर एखाद्या स्त्रीने मनात आणले, तर ती काळाचे चक्र बदलू शकते आणि गुलामगिरीच्या साखळदंडात अडकलेल्या समाजाला मुक्त करू शकते.

जिजाऊंचा जन्म १५९८ मध्ये लखुजीराव जाधव आणि माळसाबाई यांच्या पोटी झाला. जाधवराव हे निजामशाहीतील एक बलाढ्य सरदार होते. जिजाऊंना बालपणापासूनच राजवाड्यांमधील राजकारण आणि मैदानावरील युद्धकलेचे बाळकडू मिळाले. घोडेस्वारी, तलवारबाजी आणि दांडपट्टा यांत त्या निपुण होत्या. परंतु, केवळ युद्धकला शिकून त्या थांबल्या नाहीत, तर त्यांच्या मनात आपल्या रयतेवर होणाऱ्या अन्यायाबद्दल प्रचंड चीड होती. परकीय आक्रमक मंदिरे पाडत होते, स्त्रियांची अब्रू लुटली जात होती आणि शेतकरी भरडला जात होता. या सर्व अस्वस्थतेतूनच स्वराज्याची संकल्पना त्यांच्या मनात उभी राहिली. शहाजीराजे भोसले यांच्याशी विवाह झाल्यानंतर त्यांच्या आयुष्याला एक नवीन वळण मिळाले. पण संकटांनी त्यांची पाठ सोडली नाही. कौटुंबिक कलह, राजकारण आणि सततची स्थलांतरे यांतून जिजाऊ तावून सुलाखून निघाल्या.

१९ फेब्रुवारी १६३० रोजी शिवनेरी किल्ल्यावर शिवरायांचा जन्म झाला आणि जिजाऊंच्या आयुष्यातील ध्येयाला एक मूर्त स्वरूप मिळाले. त्यांनी शिवबांना केवळ पुत्र म्हणून प्रेम दिले नाही, तर त्यांना 'स्वराज्य' नावाच्या एका महान यज्ञासाठी तयार केले. जिजाऊंनी बाल शिवबांना रामायण आणि महाभारतातील कथा सांगितल्या. अन्यायाचा प्रतिकार कसा करावा आणि प्रजेचे रक्षण कसे करावे, याचे बाळकडू त्यांनी दिले. पुण्याची जहागिरी जेव्हा त्यांच्या हाती आली, तेव्हा पुण्याची अवस्था अत्यंत भीषण होती. गाढवाचा नांगर फिरवून ती जमीन शापित घोषित केली गेली होती. अशा वेळी जिजाऊंनी तिथे सोन्याचा नांगर फिरवला आणि विखुरलेल्या मावळ्यांमध्ये विश्वास निर्माण केला. त्यांनी केवळ शेतीला प्रोत्साहन दिले नाही, तर पुण्यात न्यायाची आणि सुरक्षिततेची संकल्पना रुजवली.

जिजाऊ माँसाहेबांची न्यायप्रियता ही अतुलनीय होती. स्वराज्यातील स्त्रियांचा आदर हा त्यांच्यासाठी सर्वोच्च होता. इतिहासात अशी एकही नोंद आढळत नाही जिथे शिवरायांच्या काळात स्त्रियांवर अन्याय झाला असेल किंवा त्यांच्या दरबारात स्त्रियांचे नाचगाणे झाले असेल. हे केवळ जिजाऊंनी दिलेल्या संस्कारांमुळेच शक्य झाले. त्यांनी शिवरायांना राजनीतीचे आणि समाजकारणाचे सूक्ष्म धडे दिले. जेव्हा जेव्हा शिवाजी महाराज मोहिमेवर असायचे, तेव्हा स्वराज्याचा कारभार जिजाऊ अत्यंत कुशलतेने पाहत असत. अफझल खानाचे संकट असो किंवा शाहिस्तेखानाचा वेढा, जिजाऊंनी कधीही धिर सोडला नाही. उलट, त्यांनी शिवरायांना अधिक ताकदीने लढण्याची प्रेरणा दिली. आग्रा मोहिमेवेळी जेव्हा शिवाजी महाराज कैदेत होते, तेव्हा वयाच्या सत्तरीतही जिजाऊंनी स्वराज्याची सूत्रे आपल्या हाती घेतली आणि प्रशासनात कोणतीही उणीव भासू दिली नाही.

केवळ शिवरायच नव्हे, तर संभाजी महाराजांना घडवण्यातही जिजाऊंचा मोठा वाटा आहे. सईबाईंच्या मृत्यूनंतर त्यांनी शंभूराजांना आईची माया दिली आणि त्यांच्यावरही पराक्रमाचे संस्कार केले. स्वराज्याच्या आड येणाऱ्या प्रत्येक सामाजिक आणि धार्मिक संकटात त्या ठामपणे उभ्या राहिल्या. बजाजी निंबाळकर यांना पुन्हा स्वधर्मात घेण्याचा धाडसी निर्णय हा त्यांच्या पुरोगामी आणि न्यायप्रिय विचारांचा पुरावा होता. ६ जून १६७४ रोजी शिवरायांचा राज्याभिषेक सोहळा पार पडला. रयतेचा राजा सिंहासनावर बसलेला पाहून जिजाऊंच्या डोळ्यांत कृतार्थतेचे अश्रू आले. आपले स्वप्न पूर्ण झाल्याचे समाधान घेऊन, अवघ्या १२ दिवसांनी त्यांनी रायगडाच्या पायथ्याशी असलेल्या पाचाड येथे या जगाचा निरोप घेतला.

आज राजमाता जिजाऊंच्या जयंतीनिमित्त आपण जेव्हा त्यांच्या कार्याचे स्मरण करतो, तेव्हा आपल्याला जाणीव होते की, त्या काळातील संकटांना सामोरे जाण्याचे जे धैर्य त्यांनी दाखवले, ते आजही प्रत्येक स्त्रीसाठी प्रेरणादायी आहे. जिजाऊ माँसाहेब हे केवळ एक नाव नसून ती एक ऊर्जा आहे, जिने एका थोर राजाला आणि एका थोर स्वराज्याला जन्म दिला. त्यांच्या विचारांचा वारसा पुढे नेणे हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल. स्वराज्यजननी राजमाता जिजाऊ यांना मानाचा मुजरा!