शिक्षण म्हणजे केवळ पुस्तकी ज्ञान नव्हे!

आजच्या वेगवान युगात शिक्षण क्षेत्राचे स्वरूप पूर्णतः बदलत आहे. पूर्वी केवळ वर्गात बसून पुस्तके वाचणे आणि परीक्षेत गुण मिळवणे म्हणजे शिक्षण मानले जात असे, परंतु आता ही व्याख्या कालबाह्य ठरत आहे. 'मॅक्स वुमन' या व्यासपीठावर झालेल्या एका विशेष चर्चेत तज्ज्ञांनी स्पष्ट केले की, सध्याच्या स्पर्धेच्या युगात विद्यार्थ्यांसाठी निव्वळ पुस्तकी ज्ञान पुरेसे नसून कौशल्य विकास (Skill Development) ही काळाची गरज बनली आहे. नवीन राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण (NEP) या बदलाचा पाया असून, ते आपल्या देशातील शिक्षण व्यवस्थेसाठी एक मोठी देणगी ठरणार आहे.

लेखाची सुरुवात करताना एका महत्त्वाच्या समस्येकडे लक्ष वेधण्यात आले, ती म्हणजे शिक्षकांवरील कामाचा ताण. जेव्हा एका व्यक्तीला तीन व्यक्तींचे काम करावे लागते, तेव्हा नैसर्गिकरित्या तो 'बर्न आऊट' (Burnout) होतो. आयटी क्षेत्रात हा शब्द परिचित असला तरी, आता सरकारी शाळांमधील शिक्षकांनाही या परिस्थितीचा सामना करावा लागत आहे. प्रशासकीय कामांचा डोंगर आणि सोबतीला अध्यापनाची जबाबदारी यामुळे शिक्षकांची कल्पकता आणि नवनवीन उपक्रम राबवण्याची इच्छा असूनही मर्यादा येतात. मात्र, अलीकडच्या काळात झालेली नवीन शिक्षक भरती आणि पदोन्नती यामुळे ही परिस्थिती सुधारत असून, शिक्षकांना योग्य संख्याबळ मिळाल्यास ते अधिक ऊर्जेने आणि नाविन्यपूर्ण पद्धतीने काम करू शकतील, असा विश्वास व्यक्त करण्यात आला आहे.

शिक्षण क्षेत्रात येत असलेले मोठे परिवर्तन म्हणजे 'नवीन राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण'. कोणतेही धोरण एका रात्रीत बदल घडवून आणू शकत नाही. ज्या शिक्षकांनी १०-१५ वर्षे जुन्या पद्धतीने काम केले आहे, त्यांना अचानक नवीन तंत्रज्ञान किंवा ऑनलाईन सिस्टीमशी जुळवून घेणे आव्हानात्मक वाटू शकते. मात्र, हे धोरण टप्प्याटप्प्याने राबवले जाणार आहे. पालकांनीही हे समजून घेणे आवश्यक आहे की, धोरण बदलले म्हणजे मुलाने लगेच कोडिंग किंवा अवघड तंत्रज्ञान आत्मसात करावे असे नाही. शिक्षकांसाठी विशेष प्रशिक्षणे आयोजित केली जात आहेत, ज्यामुळे ते स्वतःला अपडेट करून विद्यार्थ्यांना नवीन युगाचे शिक्षण देऊ शकतील.

या चर्चेतील सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे 'कौशल्य विकास'. नवीन शैक्षणिक धोरणाचा मूळ गाभाच हा आहे की, मुलांच्या आवडीनुसार त्यांना विविध कौशल्ये शिकता यावीत. काही शाळांनी तर या धोरणाच्या अंमलबजावणीपूर्वीच कौशल्यावर आधारित उपक्रम सुरू केले आहेत. उदाहरणार्थ, काही शाळांमध्ये विद्यार्थ्यांना नैसर्गिक साबण तयार करणे, पारंपारिक वारली पेंटिंग, घड्याळ निर्मिती आणि अगदी धनुर्विद्येचेही धडे दिले जात आहेत. जेव्हा विद्यार्थी स्वतःच्या हाताने काहीतरी घडवतो, तेव्हा त्याचा आत्मविश्वास द्विगुणित होतो. हे कौशल्य केवळ छंदापुरते मर्यादित नसून भविष्यात त्यांना आर्थिकदृष्ट्या सक्षम बनवण्यासाठी मदत करणारे ठरणार आहे.

नवीन राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणामुळे सहावीपासूनच व्यावसायिक शिक्षणाची दारे खुली होणार आहेत. याचा अर्थ असा की, मुलाला भविष्यात काय करायचे आहे, याची ओळख त्याला शालेय वयातच होईल. पुस्तकातील संकल्पना जेव्हा प्रयोगातून आणि प्रत्यक्ष कृतीतून (Hands-on Learning) शिकवल्या जातील, तेव्हा शिक्षणाचा खरा उद्देश साध्य होईल. काळ बदलतोय तशी शिक्षण पद्धतीही बदलत आहे. शिक्षकांनी मध्यमवयातही स्वतःला अपडेट करणे आणि पालकांनी विद्यार्थ्यांवर गुणांचा दबाव न टाकता त्यांच्या कौशल्यांना वाव देणे गरजेचे आहे.

शेवटी, हा बदल स्वीकारणे ही काळाची गरज आहे. जर शिक्षक, पालक आणि विद्यार्थी या त्रिसुत्रीने नवीन धोरणाचा सकारात्मकतेने स्वीकार केला, तर भारताची भावी पिढी केवळ पदवीधर नसून 'कौशल्यवान' असेल. विद्यार्थ्यांना भविष्यातील आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी तयार करणे, हाच या नवीन शैक्षणिक क्रांतीचा मुख्य हेतू आहे. त्यामुळे चला, पुस्तकी ज्ञानाच्या पलीकडे जाऊन कौशल्यांच्या अथांग आकाशात झेप घेण्यासाठी सज्ज होऊया.