जाहिरातींच्या झगमगाटात हरवलेला खरा स्त्रीवाद
एकविसाव्या शतकात आपण विज्ञानाच्या आणि तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीचा अभिमान बाळगत असलो, तरी सामाजिक स्तरावर स्त्रीवादाच्या संकल्पनेत एक मोठे स्थित्यंतर घडून आले आहे. हे स्थित्यंतर जितके वैचारिक आहे, तितकेच ते बाजारपेठेने लादलेले आहे. आजच्या काळात भांडवलशाही आणि प्रसारमाध्यमांनी स्त्रीवादाला एक 'ब्रँड' म्हणून स्वीकारले आहे. एकेकाळी स्त्रियांच्या हक्कांचा लढा हा रस्त्यावरचा आणि वैचारिक संघर्षाचा भाग होता, तो आता टीव्हीवरील जाहिराती, सोशल मीडियाचे इन्फ्लुएन्सर्स आणि शॉपिंग मॉल्समधील 'सेल' इथपर्यंत येऊन मर्यादित झाला आहे. स्त्रीवादाचे हे 'बाजारीकरण' स्त्रियांच्या खऱ्या मुक्तीसाठी पोषक आहे की मारक, याचा गांभीर्याने विचार करण्याची गरज निर्माण झाली आहे.
माध्यमांनी 'स्त्रीवादी स्त्री'ची एक विशिष्ट आणि साचेबद्ध प्रतिमा (Stereotype) निर्माण केली आहे. आज जर आपण एखाद्या चित्रपट किंवा मालिकेतील 'स्त्रीवादी' पात्राचा विचार केला, तर आपल्या डोळ्यासमोर एक विशिष्ट पेहराव येतो—कॉटनची साडी, कपाळावर मोठा ठळक टिळा, चष्मा आणि कदाचित हातात एखादे जाड पुस्तक. ही प्रतिमा जितकी आकर्षक वाटते, तितकीच ती संकुचित आहे. यामुळे समाजात असा संदेश जातो की, केवळ अशाच प्रकारे दिसणारी स्त्री 'स्त्रीवादी' असू शकते. प्रत्यक्षात स्त्रीवाद हा पेहरावापेक्षा विचारांशी आणि कृतीशी निगडित आहे. घरात राबणारी गृहिणी असो किंवा शेतात काम करणारी महिला, जर ती स्वतःच्या हक्कांची जाणीव ठेवून सन्मानाने जगत असेल, तर ती देखील स्त्रीवादी आहे. पण माध्यमांनी हा साचा इतका घट्ट केला आहे की, सर्वसामान्य स्त्रिया या विचारापासून दुरावल्या जात आहेत.
भांडवलशाही व्यवस्थेचे सर्वात मोठे यश म्हणजे त्यांनी स्त्रीवादाच्या संघर्षाला 'उपभोगाच्या वस्तूत' रूपांतरित केले आहे. जाहिरातींच्या विश्वात स्त्रीला आजही अनेकदा केवळ 'वस्तू' (Objectification) म्हणून मांडले जाते. मग ती जाहिरात मोटारसायकलची असो वा सुगंधी द्रव्याची, तिथे स्त्रीच्या सौंदर्याचा वापर केवळ ग्राहकांना आकर्षित करण्यासाठी केला जातो. 'स्त्री शक्ती'चा गौरव करण्याच्या नावाखाली सौंदर्य प्रसाधने विकणारी बाजारपेठ स्त्रीला हे सांगते की, "तू जर हे क्रीम लावले तरच तू आत्मविश्वासू आणि आधुनिक आहेस." म्हणजेच स्त्रीचे स्वातंत्र्य तिच्या कर्तृत्वापेक्षा तिच्या शारीरिक सौंदर्यावर आणि ती किती खर्च करू शकते यावर मोजले जाऊ लागले आहे.
जागतिक महिला दिन, म्हणजेच ८ मार्च, हे या बाजारीकरणाचे सर्वात मोठे उदाहरण आहे. हा दिवस जगभरातील स्त्रियांनी आपल्या संघर्षासाठी, कामाच्या तासांसाठी आणि मतदानाच्या अधिकारासाठी दिलेल्या बलिदानाची आठवण म्हणून पाळला जातो. पण आज कॉर्पोरेट कंपन्यांनी या दिवसाचे स्वरूप बदलून टाकले आहे. ८ मार्चला ब्युटी पार्लरमध्ये सवलती देणे, कपड्यांच्या ब्रँड्सवर डिस्काउंट जाहीर करणे किंवा 'वुमन्स डे स्पेशल' किटी पार्टी आयोजित करणे, यातून स्त्रियांचा खरा संघर्ष कुठे दिसतो? 'स्त्री शक्ती' (Women Power) ही संकल्पना भांडवलशाहीला आवडते कारण ती गोंडस आहे, पण 'स्त्रीवाद' (Feminism) त्यांना नको असतो कारण तो प्रश्न विचारतो, तो हक्कांची मागणी करतो आणि व्यवस्थेला आव्हान देतो. सवलतींचा हा उत्सव मूळ राजकीय आणि सामाजिक संघर्षाला पद्धतशीरपणे बाजूला सारत आहे.
धार्मिक प्रतीके आणि स्त्रीचे मूल्यमापन हा यातील आणखी एक महत्त्वाचा पैलू आहे. आजही समाजात स्त्रीच्या 'आदर्शत्वाचे' मोजमाप तिने धारण केलेल्या मंगळसूत्र, कुंकू किंवा इतर धार्मिक चिन्हांवरून केले जाते. जर एखाद्या स्त्रीने ही प्रतीके नाकारली, तर तिला आजही 'पुरोगामी' किंवा 'संस्कारहीन' ठरवून सामाजिक पातळीवर वाळीत टाकले जाते. आधुनिक बाजारपेठ या धार्मिक प्रतीकांचेही सौंदर्यीकरण करून ती पुन्हा एकदा स्त्रियांच्या गळ्यात मारत आहे. लग्न सोहळ्यांचे वाढलेले भव्य स्वरूप आणि त्यातील दागिन्यांचे प्रदर्शन हे स्त्रीला पुन्हा एकदा पितृसत्ताक चौकटीत आणि कर्जाच्या खाईत अडकवण्याचे राजकीय षडयंत्र आहे.
शेवटी, जाहिरातींच्या या झगमगाटात आणि बाजारपेठेच्या मायाजालात स्त्रीच्या अस्सल संघर्षाकडे दुर्लक्ष होऊ न देणे ही आजच्या काळाची सर्वात मोठी गरज आहे. शिक्षणाचा हक्क, कामाच्या ठिकाणी होणारा छळ, समान वेतन, घरगुती हिंसा आणि स्वतःचे निर्णय घेण्याचे स्वातंत्र्य हे मूळ प्रश्न आजही कायम आहेत. हे प्रश्न केवळ नवीन कपडे खरेदी केल्याने किंवा सेलमध्ये वस्तू विकत घेतल्याने सुटणार नाहीत.
स्त्रीवाद ही चैनीची वस्तू नसून ती जगण्याची पद्धत आहे. बाजारपेठ आपल्याला केवळ 'ग्राहक' म्हणून पाहते, पण आपल्याला 'नागरिक' म्हणून आपले हक्क ओळखावे लागतील. जोपर्यंत आपण माध्यमांनी निर्माण केलेल्या या साचेबद्ध प्रतिमांना छेद देऊन आपल्या मूळ संघर्षाची मशाल तेवत ठेवणार नाही, तोपर्यंत स्त्रीमुक्तीचा हा प्रवास अपूर्णच राहील. आपल्याला झगमगाटापेक्षा वास्तवातील समतेसाठी लढावा लागेल.
