सायबर फ्रॉड: केवळ पैसा जात नाही, तर आयुष्य उद्ध्वस्त होते!

आजच्या धावपळीच्या आणि तंत्रज्ञानावर आधारित जगात सायबर क्राईम ही एक मोठी आपत्ती बनली आहे. जेव्हा आपण सायबर फ्रॉडबद्दल बोलतो, तेव्हा आपली चर्चा सहसा किती पैसे गेले, खाते कसे हॅक झाले किंवा पोलिसांनी काय कारवाई केली इथपर्यंतच मर्यादित राहते. परंतु, मॅक्स वुमनच्या व्हिडिओमध्ये ॲडव्होकेट वैशाली भागवत यांनी एका अतिशय गंभीर आणि दुर्लक्षित पैलूवर प्रकाश टाकला आहे, तो म्हणजे 'इमोशनल ट्रॉमा' (Emotional Trauma) किंवा मानसिक धक्का. सायबर फसवणुकीत केवळ बँक बॅलन्स शून्य होत नाही, तर त्या व्यक्तीचा स्वतःवरचा विश्वास, समाजाकडे बघण्याचा दृष्टिकोन आणि जगण्याची उमेदही डगमगते. फसवणूक झालेली व्यक्ती एका अशा चक्रव्यूहात अडकते जिथे तिला आर्थिक नुकसानीपेक्षा 'लोक काय म्हणतील?' आणि 'मी इतका मूर्ख कसा असू शकतो?' या विचारांची जास्त भीती वाटते.

व्हिडिओमध्ये एक अतिशय हृदयस्पर्शी उदाहरण देण्यात आले आहे. एका मोठ्या बहुराष्ट्रीय कंपनीचे निवृत्त मुख्य आर्थिक अधिकारी (CFO), ज्यांनी आयुष्यभर कोट्यवधी रुपयांचे हिशोब सांभाळले, त्यांची एका बनावट शेअर ट्रेडिंग ॲपद्वारे दीड ते दोन कोटी रुपयांची फसवणूक झाली. जेव्हा हे गृहस्थ वैशाली भागवत यांच्यासमोर बसले होते, तेव्हा त्यांचे हात थरथरत होते आणि त्यांना बोलताना रडू येत होते. हा केवळ पैशांचा विरह नव्हता, तर तो त्यांच्या बुद्धिमत्तेवर आणि आजवरच्या अनुभवावर झालेला आघात होता. अशा परिस्थितीत व्यक्तीला 'शोक' (Grief) आणि 'अपराधीपणा' (Guilt) या दोन भावनांचा सामना करावा लागतो. "मी इतका शिकलेला असूनही फसवला गेलो" ही भावना त्या व्यक्तीला मानसिकरीत्या कोलमडून टाकते.

सायबर गुन्हेगार हे केवळ तांत्रिक तज्ज्ञ नसतात, तर ते सायकॉलॉजिस्टसारखे वागतात. ते तुमच्याशी बोलताना एक प्रकारचे 'हिप्नोटिक वलय' निर्माण करतात. व्हिडिओमध्ये नमूद केल्याप्रमाणे, गुन्हेगार तुम्हाला इतके गुंतवून ठेवतात की तुम्हाला तुमच्या घरातील लोकांशी बोलण्याची किंवा विचार करण्याची संधीच मिळत नाही. जेव्हा फसवणूक झाल्याचे लक्षात येते, तेव्हा 'व्हिक्टिम ब्लेमिंग' (Victim Blaming) सुरू होते. समाज आणि कधीकधी घरातील लोकही "तुला कळत नाही का?", "कशाला त्या लिंकवर क्लिक केले?" असे प्रश्न विचारून त्या व्यक्तीला अधिक मानसिक त्रास देतात. यामुळे ती व्यक्ती एकलकोंडी होते, तिला नैराश्य येते आणि काही प्रकरणांमध्ये आत्महत्येसारखे विचारही मनात येऊ शकतात.

या मानसिक धक्क्यातून बाहेर येण्यासाठी सर्वात आधी हे मान्य करणे गरजेचे आहे की, हा गुन्हा तुमच्यावर झाला आहे, तुम्ही तो केलेला नाही. सायबर गुन्हेगार ही एक संघटित टोळी आहे जी तुमच्यापेक्षा तांत्रिकदृष्ट्या प्रगत आहे, त्यामुळे फसवणूक होणे हा तुमचा मूर्खपणा नाही तर तो एका सुनियोजित हल्ल्याचा परिणाम आहे. व्हिडिओमध्ये वैशाली भागवत सांगतात की, अशा वेळी घरातील सदस्यांनी त्या व्यक्तीला दोष न देता आधार देणे गरजेचे आहे. आर्थिक नुकसान भरून काढण्यासाठी कायदेशीर मार्ग उपलब्ध आहेत, पण गेलेला आत्मविश्वास परत मिळवण्यासाठी मानसिक समुपदेशनाची (Counseling) गरज पडू शकते. सायबर क्राईम रिपोर्ट करणे ही केवळ पैशांसाठीची पायरी नाही, तर तो या अन्यायाविरुद्ध दिलेला लढा आहे, जो तुम्हाला मानसिक बळ देतो. जर आपण सायबर सुरक्षिततेसोबतच सायबर सायकॉलॉजी समजून घेतली, तर या मानसिक संकटाचा सामना करणे अधिक सोपे होईल.