उरलेलं अन्न आणि विरलेलं आरोग्य

भारतीय कुटुंब व्यवस्थेमध्ये स्त्री ही घराचा कणा मानली जाते. घरच्यांच्या प्रत्येक गरजांकडे लक्ष देणारी, मुलांच्या आवडीनिवडी जपणारी आणि पतीच्या प्रकृतीची काळजी घेणारी ही 'आई' स्वतःच्या आरोग्याबाबत मात्र प्रचंड अनास्था दाखवते. पिढ्यानपिढ्या आपल्या समाजात एक अलिखित नियम चालत आला आहे—तो म्हणजे, 'घरातील सर्वांचे जेवण झाल्यावर सर्वात शेवटी स्त्रीने जेवावे'. वरकरणी हा नियम शिस्तीचा किंवा त्यागाचा वाटत असला, तरी प्रत्यक्षात तो भारतीय स्त्रियांच्या ढासळत्या आरोग्याचे सर्वात मोठे कारण ठरत आहे.

त्यागाची चुकीची संकल्पना आणि मानसिकता आपल्या संस्कृतीत आईला 'अन्नपूर्णा' मानले गेले आहे. पण ही अन्नपूर्णा इतरांना वाढताना स्वतःच्या ताटाकडे जाणीवपूर्वक दुर्लक्ष करते. 'सगळ्यांना नीट मिळालं ना, मग माझं काय, मी काहीही खाऊन घेईन' ही मानसिकता आजही ग्रामीण भागापासून अगदी उच्चभ्रू शहरांपर्यंत पाहायला मिळते. स्वयंपाकघरात शेवटची उरलेली आणि कदाचित करपलेली पोळी खाण्यात धन्यता मानणारी आई हे चित्र केवळ भावनिक आहे, पण विज्ञानाच्या दृष्टीने ते अत्यंत धोकादायक आहे. अन्नाची नासाडी होऊ नये म्हणून उरलेले शिळे अन्न स्वतःच्या पोटात ढकलणे ही सवय म्हणजे स्वतःच्या शरीराला कचराकुंडी समजण्यासारखे आहे.

पोषणाचा अभाव आणि शारीरिक परिणाम एका गृहिणीची किंवा नोकरी करणाऱ्या स्त्रीची शारीरिक मेहनत कोणत्याही धावपटू पेक्षा कमी नसते. सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत ती सतत कार्यरत असते. अशा वेळी तिला कर्बोदके, प्रथिने, जीवनसत्त्वे आणि खनिजांची सर्वाधिक गरज असते. मात्र, जेव्हा ती 'उरलेलं-सुरलेलं' खाते, तेव्हा तिच्या शरीराला केवळ पोट भरल्याची भावना मिळते, पोषण मिळत नाही.

भारतीय स्त्रियांमध्ये 'ॲनिमिया' (रक्तक्षय) हे एक अत्यंत गंभीर संकट आहे. रक्तातील लोहाचे प्रमाण कमी झाल्यामुळे सतत थकवा येणे, चक्कर येणे, धाप लागणे आणि प्रतिकारशक्ती कमी होणे यांसारख्या समस्या उद्भवतात. लोहयुक्त आहाराचा अभाव आणि त्यातही चहाचे अतिसेवन यामुळे लोहाचे शोषण नीट होत नाही. यासोबतच, गरोदरपण आणि बाळाच्या जन्मानंतर स्त्रियांच्या शरीरातील कॅल्शियमची मोठ्या प्रमाणात झीज होते. जर त्यांनी दुध, अंडी, पालेभाज्या आणि फळे असा संतुलित आहार घेतला नाही, तर वयाच्या चाळीशीतच त्यांना सांधेदुखी आणि ऑस्टिओपोरोसिस (हाडे ठिसूळ होणे) यांसारख्या व्याधी जडतात.

मानसिक आरोग्य आणि आहाराचा संबंध आहार केवळ शरीराचे पोषण करत नाही, तर तो मनावरही परिणाम करतो. जेव्हा शरीरात पोषक तत्वांची कमतरता असते, तेव्हा मेंदूतील 'सेरोटोनिन' आणि 'डोपामाइन' सारख्या आनंदी हार्मोन्सची पातळी कमी होते. यामुळे स्त्रियांमध्ये चिडचिड वाढते, नैराश्य येते आणि एकाग्रता कमी होते. अनेकदा घरातील कटकटींचे मूळ हे स्त्रीच्या ढासळलेल्या आरोग्यात असते, पण आपण त्याला केवळ 'तिचा स्वभाव' म्हणून सोडून देतो. उपाशी पोटी काम केल्यामुळे रक्तातील साखर कमी होते (Hypoglycemia), ज्यामुळे राग लवकर येतो. जर आईने स्वतःच्या आहाराकडे लक्ष दिले, तर ती घरातील वातावरण अधिक आनंदी आणि सकारात्मक ठेवू शकते.

बदलत्या जीवनशैलीतील आव्हाने आजच्या धावपळीच्या युगात 'डबल बर्डन' (घर आणि ऑफिस) सांभाळणाऱ्या स्त्रियांची संख्या वाढली आहे. सकाळी घाईघाईत मुलांचा डबा आणि स्वतःचा नाश्ता न करता ऑफिसला पळणे, तिथे कॅन्टीनमधले तेलकट पदार्थ खाणे आणि रात्री उशिरा घरी आल्यावर पुन्हा उरलेले जेवण खाणे हा एक चक्रव्यूह झाला आहे. डाएटच्या नावाखाली अनेक स्त्रिया चुकीच्या पद्धतीने उपासमार करतात किंवा केवळ चहा-बिस्किटांवर दिवस काढतात. 'स्किपिंग मील्स' (जेवण टाळणे) मुळे शरीरातील मेटाबॉलिज्म बिघडते आणि वजन वेगाने वाढू लागते. लठ्ठपणा हा आजच्या स्त्रियांच्या आरोग्याचा सर्वात मोठा शत्रू बनला आहे, ज्याचा थेट परिणाम त्यांच्या हॉर्मोनल बॅलन्सवर आणि थायरॉईडवर होतो.

काय बदलणे गरजेचे आहे? १. स्वतःला प्राधान्य द्या (Self-Priority): 'स्वार्थ' आणि 'स्वतःची काळजी' यातला फरक स्त्रियांनी समजून घ्यावा. स्वतःसाठी ताजे अन्न वाढून घेणे हा तुमचा हक्क आहे. २. प्रथिने आणि कॅल्शियमवर भर: आहारातील प्रथिनांचे प्रमाण वाढवा. डाळी, कडधान्ये, पनीर, सोयाबीन यांचा समावेश करा. दररोज एक फळ खाण्याची सवय लावा. ३. पाणी पिण्याचे महत्त्व: घराच्या कामात स्त्रिया पाणी प्यायला विसरतात. दिवसातून किमान ३-४ लिटर पाणी पिणे अनिवार्य आहे. ४. नियमित आरोग्य तपासणी: वर्षातून किमान एकदा रक्ताची तपासणी (CBC), थायरॉईड आणि व्हिटॅमिन डी/बी१२ ची तपासणी करून घ्यावी. ५. कुटुंबाची साथ: घरातील पुरुषांनी आणि मुलांनीही हे लक्षात घेतले पाहिजे की, आईने सर्वांच्या आधी किंवा सर्वांसोबत ताजे जेवण केले पाहिजे. उरलेले अन्न संपवण्याची जबाबदारी केवळ आईची नाही.

स्त्री ही घराचा पाया आहे. जर पायाच कच्चा राहिला, तर त्यावर उभारलेली घराची इमारत कधीही कोसळू शकते. 'सगळ्यांचं झाल्यावर मी खाते' ही वृत्ती आता बदलली पाहिजे. आईने स्वतःच्या ताटात काय वाढले आहे, यावरच घराचे आरोग्य अवलंबून असते. जेव्हा आई निरोगी असते, तेव्हाच ती मुलांवर चांगले संस्कार करू शकते आणि घराला प्रगतीकडे नेऊ शकते. त्यामुळे, उरलेले अन्न खाऊन स्वतःचे आरोग्य विरून देण्यापेक्षा, स्वतःच्या पोषणाचा उत्सव साजरा करणे हीच काळाची गरज आहे.