शेजारधर्म आणि आजच्या काळातील मैत्री

पूर्वीच्या काळी घराचे दरवाजे केवळ लाकडाचे असायचे, पण शेजाऱ्यांसाठी ते मनातून कायम उघडे असायचे. 'शेजारी' हा रक्ताच्या नात्यापेक्षा आधी धावून येणारा माणूस असायचा. कोणाकडे भाजी कमी पडली, कोणाकडे पाहुणे आले की शेजारच्या घरातून मदतीचा ओघ सुरू व्हायचा. पण आजच्या महानगरातील 'फ्लॅट संस्कृती'मध्ये आपण केवळ सिमेंटच्या भिंतींनी नाही, तर मानसिक भिंतींनीही एकमेकांपासून वेगळे झालो आहोत. 'शेजारधर्म' ही संकल्पना आज संकटात आहे की तिचे स्वरूप बदलले आहे, हा एक मोठा प्रश्न आहे.

फ्लॅट संस्कृती आणि गोपनीयतेचा अट्टहास शहरी भागात राहणाऱ्या लोकांची सर्वात मोठी गरज 'प्रायव्हसी' (Privacy) ही झाली आहे. दिवसभर कामाचा व्याप सांभाळून आल्यावर माणसाला कोणाचीही ढवळाढवळ नको असते. यामुळे शेजारच्या घरात कोण राहते, त्यांचे नाव काय, हेही अनेकदा माहित नसते. लिफ्टमध्ये भेटल्यावर एक कृत्रिम स्मितहास्य करण्यापलीकडे संबंध उरलेले नाहीत. पूर्वी घराच्या अंगणात किंवा गॅलरीत बसून होणाऱ्या गप्पा आता बंद दरवाजाआड विरून गेल्या आहेत. सण-वार आता फक्त स्वतःच्या कुटुंबापुरते मर्यादित झाले आहेत, ज्यामुळे शेजारधर्मातील 'सामुहिकता' हरवत चालली आहे.

डिजिटल शेजारधर्म: व्हॉट्सॲप ग्रुपचे जग दुसरीकडे, तंत्रज्ञानाने आपल्याला एका वेगळ्या पद्धतीने जोडले आहे. आज प्रत्येक सोसायटीचा एक व्हॉट्सॲप ग्रुप असतो. या ग्रुपवर कचरा गाडीपासून ते पाणी कपातीपर्यंत सर्व चर्चा होतात. महिलांचे तर 'योगा ग्रुप', 'किटी पार्टी ग्रुप' किंवा 'वॉकिंग ग्रुप' असतात. इथे मैत्री फुलते, पण ती डिजिटल असते. या ग्रुपमुळे माहिती लवकर पोहोचते, हे मान्य असले तरी त्यातील जिवंतपणा कमी झाला आहे. समोरच्या व्यक्तीला प्रत्यक्ष भेटून त्याचे दुःख विचारण्यापेक्षा 'Take Care' चा मेसेज पाठवणे सोपे झाले आहे. ही 'स्क्रीन-टू-स्क्रीन' मैत्री 'हार्ट-टू-हार्ट' नात्याला मागे टाकत आहे.

महिला आणि शेजारची मैत्री स्त्रियांसाठी शेजारची मैत्री ही एक महत्त्वाची 'सपोर्ट सिस्टिम' असते. गृहिणींसाठी तर दुपारच्या वेळी शेजारणीशी मारलेल्या गप्पा हा मानसिक तणाव कमी करण्याचा मोठा मार्ग असतो. मात्र, आता सोशल मीडियाच्या अतिवापरामुळे या प्रत्यक्ष गप्पांची जागा मोबाईल स्क्रोलिंगने घेतली आहे. तरीही, काही सोसायट्यांमध्ये आजही 'भोंडला', 'हळदी-कुंकू' किंवा 'कॉकटेल पार्टीज'च्या निमित्ताने महिला एकत्र येतात. तिथे होणारी मैत्री ही ताणतणाव विसरायला लावणारी असते. पण यात अनेकदा 'तुलना' आणि 'गॉसिपिंग'चा शिरकाव होतो, ज्यामुळे निखळ मैत्रीला गालबोट लागते.

बदलती गरज आणि शेजारधर्माचे महत्त्व आजच्या धावपळीच्या आणि असुरक्षित जगात शेजारधर्माचे महत्त्व कमी झालेले नाही, उलट वाढले आहे. जेव्हा पती-पत्नी दोघेही कामावर असतात आणि घरी मुले किंवा वृद्ध आई-वडील असतात, तेव्हा शेजारीच खऱ्या अर्थाने रक्षक असतात. 'माझ्या मुलावर लक्ष ठेवा' किंवा 'घराची चावी तुमच्याकडे असू द्या' हे वाक्य आजही विश्वासाचे प्रतीक आहे. संकटाच्या वेळी आपला लांबचा नातेवाईक पोहोचण्यापूर्वी शेजारीच मदतीला येतो.

शेजारधर्म हा केवळ जुन्या काळातला शब्द नाही, तर ती एक सामाजिक गरज आहे. फ्लॅट संस्कृतीने आपल्याला आधुनिक सोयी दिल्या असल्या, तरी माणसाची ऊब हिरावून घेतली आहे. आपल्याला पुन्हा एकदा दरवाजे उघडण्याची गरज आहे—केवळ घराचेच नाही, तर मनाचेही. व्हॉट्सॲपवर इमोजी पाठवण्यापेक्षा प्रत्यक्ष भेटून दिलेले हसू जास्त प्रभावी असते. शेजारधर्म टिकवणे म्हणजे स्वतःची सुरक्षा आणि मानसिक शांतता टिकवणे आहे. शेवटी, माणूस हा सामाजिक प्राणी आहे आणि आपल्या आनंदाचा मोठा वाटा हा आपल्या आसपासच्या माणसांशी असलेल्या संबंधांवर अवलंबून असतो.