विधवा महिलांच्या सन्मानाचे 'हळदी-कुंकू'

सुखाच्या सावलीतून दुःखाच्या उन्हापर्यंतचा प्रवास

माणसाचं आयुष्य कसं असेल, हे कोणालाच सांगता येत नाही. कधी कधी आपण सुखाच्या गारव्यात असतो आणि अचानक नियती कडक उन्हाच्या चटक्यांसारखं दुःख पदरात टाकते. १८ जानेवारी २०१८ चा तो दिवस आजही डोळ्यासमोर जसाच्या तसा उभा राहतो. तो दिवस माझ्या आयुष्यातील आनंदाची सावली होती. आमच्या पहिली पंचक्रोशीत मी एक भव्य हळदी-कुंकू समारंभ आयोजित केला होता. सुमारे ८०० महिलांच्या उपस्थितीत पार पडलेला तो सोहळा आजही आठवला की अंगावर रोमांच उभे राहतात.

त्या सोहळ्याचं स्वरूप खूप मोठं होतं. त्यामध्ये मी सभापती मॅडम, सरपंच मॅडम, सगळ्या पंचक्रोशी गावाच्या महिला, पोलीस पाटील आदि सर्व महिलांना मानाने बोलावले होते. महिलांसाठी मनोरंजनाचे खेळ, पैठणीचा खेळ आणि आनंदाची लयलूट होती. खूप मोठ्या थाटामाटात मी तो हळदी-कुंकू समारंभ केला होता. संपूर्ण पंचक्रोशीत त्या कार्यक्रमाची चर्चा होती. स्त्रियांच्या चेहऱ्यावरचा तो आनंद पाहून मला वाटलं होतं की माझं आयुष्य असंच सुखाच्या सावलीत जाणार.

पण नियतीचा खेळ बघा, तो आनंदाचा उत्सव संपत नाही तोच माझ्या आयुष्यात दुःखाचं कडक ऊन पडलं. तो आनंद फार काळ टिकला नाही. अचानक, त्याच महिन्याच्या २९-०१-२०१८ रोजी माझ्या मिस्टरांना हृदयविकाराचा तीव्र झटका आला. सगळं आयुष्य विस्कळीत झालं. आमचा हसता-खेळता संसार एका क्षणात कोलमडून पडला आणि अखेर ०८/०२/२०१८ रोजी ते मला कायमचे सोडून गेले.

ज्या हातांनी काही दिवसांपूर्वी ८०० महिलांना हळदी-कुंकू लावलं होतं, त्याच हातांतलं नशीब पुसलं गेलं. पतीच्या निधनानंतर मी पूर्णपणे खचून गेले होते. आयुष्यात जणू काही अर्थच उरला नव्हता. मी सतत २-३ वर्षे तीव्र नैराश्यात होते. घराबाहेर पडणं, लोकांशी बोलणं सगळं बंद झालं होतं. पण या दुःखाच्या उन्हातून बाहेर पडताना मला समाजाचं एक असं रूप दिसलं, ज्याने मला पुन्हा उभं राहण्याची आणि इतरांसाठी लढण्याची प्रेरणा दिली.

या प्रकारचे हळदी कुंकू चालू करण्यामागचा विचार, स्वरूप आणि उद्देश

मी स्वतः त्या दुःखातून जात असताना मला समाजाच्या वागण्यातला मोठा फरक जाणवू लागला. पती असताना मिळणारा मान आणि पती गेल्यावर मिळणारी वागणूक यात जमीन-अस्मानाचा फरक होता. या दरम्यान, आमच्या शेजारी गाव आहे, तिथल्या सरपंच मॅडमचे मिस्टर कोरोनाच्या काळात गेले. मी त्यांना भेटायला गेले तेव्हा आमचे बोलणे चालू झाले आणि त्यांनी मला त्यांचा अत्यंत विदारक अनुभव सांगितला.

त्या म्हणाल्या की, "मिस्टर गेल्यावर आपली माणसं व आजूबाजूच्या स्त्रिया आपल्याशी कशा वागतात... आपल्याला हळदी-कुंकवाला बोलवत नाहीत, कोणाला मान ही देत नाहीत, म्हणजे आपल्याला तुच्छ लेखतात." त्यांचे हे शब्द ऐकताना मला माझंच प्रतिबिंब त्यात दिसलं. ज्या स्त्रीने आपला जोडीदार गमावला, तिचं आयुष्य समाजाने का संपवावं? तिला हळदी-कुंकवासारख्या मंगल कार्यातून का वगळलं जातं? हा प्रश्न मला अस्वस्थ करू लागला.

यातूनच हा विचार आणि उद्देश समोर आला की, आपल्यासारख्या महिलांना सन्मान मिळाला पाहिजे. त्यांना समाजात पुन्हा ताठ मानेने उभं केलं पाहिजे. मग मी विचार केला की, ज्या हळदी-कुंकवावरून विधवा स्त्रियांना हिणवलं जातं, तोच कार्यक्रम आपण त्यांच्यासाठी का करू नये? आम्ही 'आधार महिला ग्रामीण सामाजिक संस्था' स्थापन केली आणि ती रजिस्टर केली.

आमच्या या उपक्रमाचं स्वरूप केवळ धार्मिक नव्हतं, तर तो एक सामाजिक विद्रोह होता. आम्ही ठरवलं की विधवा महिलांना केवळ 'विडो' म्हणून न ओळखता 'सिंघम महिला' म्हणून ओळखायचं. त्यांचा सन्मान करायचा, त्यांच्या कपाळावर पुन्हा कुंकू लावायचं आणि त्यांना जाणीव करून द्यायची की पती गेला तरी तुमचं अस्तित्व संपलेलं नाही. महिलांनी महिलांना आधार देणं, हाच यामागचा मुख्य उद्देश होता.

समाज या कडे कसा बघतो?

आपल्या समाजाच्या रूढी आणि परंपरा या खूप जुन्या आहेत आणि त्या आजही तशाच घट्ट आहेत. काळ बदलला, तंत्रज्ञान आलं, पण लोकांची मानसिकता अजूनही त्या जुन्या चौकटीतच अडकलेली आहे. समाजात आजही विधवा महिलेला 'अपशकुनी' मानलं जातं. ही मानसिकता इतकी खोलवर रुजलेली आहे की, सुशिक्षित लोकही त्यातून बाहेर पडू शकलेले नाहीत.

समाजात वावरताना विधवा महिलेला प्रत्येक गोष्टीला सामोरे जावे लागते. एखाद्या मंगल कार्याला, लग्नाला, बारशाला किंवा वास्तुशांतीला जर अशी स्त्री गेली, तर लोकांचा बघण्याचा दृष्टिकोन बदलतो. लोक एकमेकींच्या कानात कुजबुजायला लागतात. "ही स्त्री इथे कशाला आली? हिने समोर का यावं?" अशा नजरांनी तिला घायाळ केलं जातं. समाज तिला स्वीकारायला आजही तयार नाही.

सर्वात मोठं दुःख हे आहे की, एक स्त्रीच दुसऱ्या स्त्रीचा अपमान करताना दिसते. ज्या स्त्रियांना पती आहे, त्या अनेकदा या 'विडो' महिलांकडे तुच्छतेने बघतात. समाजाने एक अदृश्य भिंत उभी केली आहे, जिच्या पलीकडे या महिलांना ढकललं जातं. त्यांना कोणत्याही शुभ कार्यात मान दिला जात नाही, त्यांना कोपऱ्यात बसवलं जातं. समाजाचा हा दृष्टिकोन बदलणं हे हिमालयासारखं मोठं आव्हान होतं आणि आहे.

विधवा महिला या कडे कश्या बघतात?

विधवा महिला या परिस्थितीकडे अत्यंत हताशपणे आणि अपराधी भावनेने बघतात. पती गेल्यावर त्या महिलेला वाटतं की, "माझं आयुष्यच उरत नाही, आता सगळं संपलं आहे." तिच्या मनावरचा हा दबाव समाज अधिक वाढवतो. पण परिस्थिती तिला गप्प बसू देत नाही.

तिच्या लहानग्या लेकराबाळांसाठी तिला जगावं लागतं. घराचा गाडा ओढण्यासाठी तिला घराबाहेर पडावं लागतं, शेतात राबावं लागतं, समाजात फिरावं लागतं. हे करत असताना तिला पावलोपावली अपमान सोसावा लागतो. तिला प्रत्येक अस्मानी-सुलतानी परिस्थितीला सामोरे जावे लागते. नैसर्गिक संकटं तर आहेतच, पण माणसांनी निर्माण केलेली ही सामाजिक संकटं अधिक भयानक असतात.

जेव्हा गावात हळदी-कुंकवाचे सोहळे होतात, घराघरातून गाणी ऐकू येतात, तेव्हा या महिलेला कोणी बोलवत नाही. "नाही बोलवत हळदी-कुंकवाला... नाही बोलवले की मनात खूप दुःख होतात, यातना होतात, पण सांगणार कोणाला?" हे दुःख ती कुणाजवळही व्यक्त करू शकत नाही. ती स्वतःचं दुःख विसरून, ते मनातल्या मनात दाबून जगत असते. तिच्याकडे दुसरा काही इलाज नसतो. ती हे सगळं निमूटपणे स्वीकारते. पण आतून तिची घुसमट होत असते. तिलाही वाटतं की आपणही या समाजाचा भाग आहोत, आपल्यालाही आनंदाचा अधिकार आहे.

सर्व महिला यात सहभागी होतात का?

जेव्हा आम्ही या संस्थेच्या माध्यमातून उपक्रम सुरू केले, तेव्हा मनात शंका होती की सर्व महिला यात सहभागी होतील का? अनुभव सांगतो की, सर्वच महिला सहभागी होतात असं नाही. आजही काही महिलांच्या मनात प्रचंड संकोच आहे. समाजाची भीती त्यांच्या मनात इतकी बसली आहे की, त्या अशा कार्यक्रमात यायला घाबरतात.

दुसरीकडे, काही सुवासिनी महिलांच्या मनात आजही द्वेष असतो. त्यांना वाटतं की, "यांनी तरी असं का राहावं? पती गेल्यावर यांनी साधेपणानेच राहिलं पाहिजे." काहींच्या मनात आजही मत्सर आणि तिरस्कार असतो. "सगळ्याच महिला आपल्याला स्वीकारतील ही भावना आपण आपल्या मनातून काढून टाकली पाहिजे कारण हा समाज आहे." हे मी अनुभवातून शिकलं आहे.

पण बदल हा हळूहळू होतो. आजच्या काळात बऱ्यापैकी महिला ही परिस्थिती समजून घेऊ लागल्या आहेत. कारण त्या विडो महिलेमध्ये कोणाची तरी आई असते, कोणाची तरी बहीण असते, कोणाची तरी मावशी, आत्या किंवा मामी असते. ही नाती रक्ताची आणि जिव्हाळ्याची असतात. या नात्यांच्या ओढीमुळे अनेक महिला आता विचाराने प्रगत होऊन या उपक्रमात सहभागी होऊ लागल्या आहेत. "त्यांचे मिस्टर गेले त्यात त्यांचा काय दोष आहे? आज हसता खेळता संसार, देवा घरचा डाव मोडला गेला," ही जाणीव आता महिलांच्या मनात निर्माण होत आहे.

इतर महिलांचा याकडे बघण्याचा दृष्टिकोण कसा असतो?

इतर महिलांचा दृष्टिकोन आता काळानुसार थोडा बदललेला आहे, हे मान्य करावं लागेल. विशेषतः आमच्या मराठा समाजामध्ये, पूर्वी पती गेल्यावर त्या महिलेचा सगळा शृंगार परंपरेनुसार उतरवला जात होता. पण आता थोडा बदल झालेला आहे. समाजामध्ये आणि ज्ञातीमध्ये मिटिंगा घेऊन हे कुठेतरी बंद झालं पाहिजे, असा विचार मांडला जात आहे.

त्या स्त्रीला तिचा जगण्याचा आणि शृंगाराचा हक्क मिळाला पाहिजे. मी जेव्हा हा महत्त्वाचा प्रश्न मांडला की, "पती गेला असेल तरी ती त्याचंच नाव लावेल ना, हे लोकांना कधी कळणार?" तेव्हा या प्रश्नाने अनेकांच्या डोळ्यांतलं अंजन उघडलं. याला समाजातून आणि महिलांकडून खूप चांगला प्रतिसाद मिळाला. महिलांनी एकत्र येऊन आमच्यासाठी हळदी-कुंकवाचे नियोजन केले.

आम्ही 'आधार महिला ग्रामीण सामाजिक संस्था' स्थापन केली आणि तालुक्याच्या कानाकोपऱ्यातून महिलांची निवड केली. आमचा पहिला उपक्रम 'सिंघम महिलांचा हळदी-कुंकू' असा दिमाखात पार पडला. या कार्यक्रमाला २०० हून अधिक विधवा महिला उपस्थित होत्या. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, १०० हून अधिक सुवासिनी महिलांनीही तिथे येऊन आम्हाला मोठा पाठिंबा दिला. या महिलांनी केवळ हजेरी लावली नाही, तर आर्थिक मदतही केली. काकी सोळंकी मॅडम यांनी १०,००० रुपये दिले, पारलेचा मॅडम यांनी ११,००० रुपये दिले. इतर अनेक सदस्यांनी स्वतःहून वर्गणी काढली. तालुक्याच्या या भरघोस प्रतिसादामुळे हा हळदी-कुंकू सोहळा अतिशय जोरदार झाला आणि प्रत्येक महिलेच्या चेहऱ्यावर एक निराळाच आनंद आणि सन्मान दिसला.

हा लढा शेवटपर्यंत सुरूच राहील

शेवटी मला एवढंच सांगायचं आहे की, विधवा असणं हा काही गुन्हा नाही. पतीच्या निधनात त्या स्त्रीचा कोणताही दोष नसतो. पण समाज जो दंड तिला देतो, तो अन्यायकारक आहे. आम्ही या संस्थेच्या माध्यमातून हाच अन्याय दूर करण्याचा प्रयत्न करत आहोत. १८ जानेवारी २०१८ ला जो आनंदाचा प्रवास सुखाच्या सावलीत सुरू झाला होता, तो पतीच्या निधनानंतर दुःखाच्या उन्हातही थांबला नाही, तर त्याला आता एक नवीन दिशा मिळाली आहे.

आम्ही विधवा नाव नाही बोलायचं /लावायचं ठरवलं आहे. आम्ही पूर्णांगिनी म्हणतो. कारण पती असलेली महिला अर्धांगिनी असते तर पती गेल्यावर ती पूर्णागिंनी होते असं आमचं मत आहे

आज मी जेव्हा या 'सिंघम महिलांच्या' डोळ्यांतला आत्मविश्वास बघते, तेव्हा माझं स्वतःचं दुःख विसरायला होतं. समाजाने आणि विशेषतः महिलांनीच महिलांच्या पाठीशी उभं राहणं ही काळाची गरज आहे. "पती गेला तरी तिचं नाव आणि तिचं अस्तित्व पुसलं जाऊ नये," ही आमची मागणी आहे. या मार्गात अडथळे खूप आहेत, पण आम्ही मागे हटणार नाही. बदलाची ही ठिणगी आता वणवा बनून जुन्या रूढी जाळून टाकेल, याची मला खात्री आहे.

माझा हा लढा प्रत्येक त्या स्त्रीसाठी आहे जिने आपलं सर्वस्व गमावलंय पण जिची जगण्याची जिद्द अजूनही जिवंत आहे. आम्ही त्यांना आधार देऊ, त्यांना मान देऊ आणि समाजात पुन्हा त्यांना त्यांचं हक्काचं स्थान मिळवून देऊ. हेच माझ्या आयुष्याचं आता खरं ध्येय आहे.