सुशिक्षित असूनही महिला नात्यांच्या जाळ्यात का अडकतात?
मानवी नातेसंबंधांची वीण ही अत्यंत गुंतागुंतीची असते. विशेषतः पती-पत्नीच्या नात्यात जेव्हा तणाव, हिंसा किंवा मानसिक छळ निर्माण होतो, तेव्हा त्या नात्यातून बाहेर पडणे हा सर्वात मोठा आणि कठीण निर्णय असतो. अलीकडच्या काळात एक विचित्र सामाजिक विरोधाभास पाहायला मिळत आहे. जोडीदाराकडून होणारा छळ किंवा हिंसक वागणूक सहन करत असताना, ज्या सुशिक्षित आणि नोकरी करणाऱ्या महिला आहेत, त्या नात्यातून बाहेर पडण्याऐवजी तिथेच अडकून राहणे पसंत करतात. याउलट, ग्रामीण भागातील किंवा कमी शिकलेल्या आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल असलेल्या महिला प्रसंगी मुलांना घेऊन बाहेर पडण्याचे धाडस दाखवतात. यामागील मानसिकता नक्की काय आहे आणि सुशिक्षित महिलांना निर्णय घेण्यात नक्की कोणत्या गोष्टी अडथळा ठरतात, याचा सखोल विचार करणे गरजेचे आहे. समाजात आजही समुपदेशन (Counseling) किंवा मानसोपचारांकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन फारसा सकारात्मक नाही. अनेकदा परिस्थिती हाताबाहेर गेल्यानंतरच लोक तज्ज्ञांकडे वळतात, परंतु नात्यात येणारी मानसिक ओढ आणि भावनिक परावलंबित्व हे वेळीच ओळखणे महत्त्वाचे असते.
भावनिक परावलंबित्व (Emotional Dependency) ही एक अशी स्थिती आहे, जिथे एखाद्या व्यक्तीचे मानसिक स्वास्थ्य पूर्णपणे समोरच्या व्यक्तीच्या वागणुकीवर अवलंबून असते. सुशिक्षित महिलांच्या बाबतीत असे दिसून येते की, त्या आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र (Financially Independent) असल्या तरी भावनिकदृष्ट्या आपल्या जोडीदारावर किंवा कुटुंबावर प्रचंड अवलंबून असतात. त्यांना सतत कुणाच्या तरी आधाराची, मार्गदर्शनाची किंवा मान्यतेची गरज भासते. जेव्हा एखादी स्त्री अशा मानसिकतेत असते, तेव्हा तिला हिंसक किंवा 'अब्युझिव्ह' नात्यातून बाहेर पडणे अशक्य वाटते. तिला भीती वाटते की जर तिने हे नातं सोडलं, तर ती एकटी पडेल, तिला कुणी सांभाळणार नाही किंवा समाजाचे टोमणे तिला सहन होणार नाहीत. ही भीती तिला त्या विषारी नात्यात (Toxic Relationship) वर्षानुवर्षे गुदमरून राहायला भाग पाडते. सुशिक्षित असणे म्हणजे मानसिकदृष्ट्या सक्षम असणे, असे समीकरण नेहमीच खरे ठरत नाही.
दुसरीकडे, कमी शिकलेल्या किंवा आर्थिक उत्पन्न कमी असलेल्या महिलांच्या बाबतीत एक वेगळीच शक्ती पाहायला मिळते. त्यांच्याकडे गमावण्यासारखे कदाचित खूप काही नसते, पण त्यांच्यात 'सर्वाइवल इन्स्टिंक्ट' (जगण्याची जिद्द) तीव्र असते. त्यांचे कोपिंग स्किल्स, म्हणजे संकटाचा सामना करण्याची पद्धत, सुशिक्षित महिलांपेक्षा कधीकधी अधिक प्रगल्भ असते. जर तिला मनातून वाटले की तिची आणि तिच्या मुलांची सुरक्षा धोक्यात आहे, तर ती कशाचीही पर्वा न करता बाहेर पडण्याचे पाऊल उचलते. ही महिला स्वतःला सक्षम म्हणून बघते. ती स्वतःबद्दल काय विचार करते, हे येथे सर्वात महत्त्वाचे ठरते. तिच्या मते, उपाशी राहणे परवडेल पण स्वाभिमानाशी तडजोड नको, हा विचार तिला कृती करण्यास प्रवृत्त करतो. याला केवळ धाडस म्हणण्यापेक्षा व्यवहाराला धरून घेतलेला योग्य निर्णय म्हणणे अधिक संयुक्तिक ठरेल.
नात्यातून बाहेर पडण्याच्या निर्णयाला एक किंमत असते. सुशिक्षित महिलांच्या बाबतीत ही किंमत कधीकधी त्यांना खूप मोठी वाटते. त्यांना त्यांची सामाजिक प्रतिष्ठा, मुलांचे भविष्य, घराची सुरक्षा आणि लोकांचे मत या गोष्टी अधिक महत्त्वाच्या वाटतात. या सर्व गोष्टींची किंमत देण्याची त्यांची मानसिक तयारी नसते. त्यांना असे वाटते की, थोडे दिवस सहन केले तर परिस्थिती सुधारेल किंवा "लोक काय म्हणतील" हा सर्वात मोठा अडथळा त्यांच्या मार्गात येतो. मात्र, अशा प्रकारे तडजोड करत राहिल्याने त्यांचा मानसिक छळ वाढतच जातो, ज्याचे रूपांतर पुढे नैराश्यात किंवा गंभीर शारीरिक व्याधींमध्ये होऊ शकते. मानसिकदृष्ट्या कमकुवत असणे म्हणजे बुद्धी कमी असणे नव्हे, तर निर्णय घेण्याची क्षमता गमावणे होय.
आजच्या घडीला नात्यांमधील समस्या सोडवण्यासाठी समुपदेशन आणि गरज पडल्यास वैद्यकीय उपचारांची मदत घेणे ही काळाची गरज आहे. सुशिक्षित वर्गाने हे समजून घेतले पाहिजे की, आर्थिक स्वातंत्र्य म्हणजे सक्षमीकरण नव्हे, तर भावनिक स्वातंत्र्य (Emotional Independence) हे खरे सक्षमीकरण आहे. स्वतःच्या अस्तित्वाची जाणीव असणे, स्वतःचा आदर करणे आणि स्वतःसाठी निर्णय घेण्याचे सामर्थ्य मिळवणे म्हणजे खऱ्या अर्थाने सुशिक्षित असणे होय. नातं टिकवणं हे जरी महत्त्वाचं असलं, तरी ते नातं तुम्हाला संपवत असेल, तर त्यातून बाहेर पडणे हेच शहाणपणाचे लक्षण असते. प्रत्येक व्यक्तीने स्वतःच्या कोपिंग स्किल्सवर काम करणे आवश्यक आहे. आपण स्वतःला किती सक्षम समजतो, यावरच आपले भविष्य अवलंबून असते.
नातेसंबंध टिकवणे किंवा त्यातून बाहेर पडणे हे पूर्णपणे व्यक्तीसापेक्ष असते. स्वभाव, परिस्थिती आणि मानसिक तयारी यावरच सर्व काही अवलंबून असते. सुशिक्षित महिलांनी आपल्या शिक्षणाचा वापर केवळ पैसे कमवण्यासाठी न करता, स्वतःच्या मानसिक आणि भावनिक प्रगतीसाठी केला पाहिजे. जेव्हा एखादी स्त्री स्वतःला खऱ्या अर्थाने ओळखते, तेव्हा ती कोणत्याही परिस्थितीत न डगमगता योग्य निर्णय घेऊ शकते. भावनिक ओझे वाहण्यापेक्षा ते वेळीच खाली उतरवून सन्मानाने जगणे हाच सुखी आयुष्याचा मंत्र आहे. नात्यात अडकून राहण्यापेक्षा मोकळ्या आकाशात भरारी घेण्याचे धाडस प्रत्येकीने दाखवायला हवे.
