'चाइल्ड-फ्री' राहण्याचा निर्णय

भारतीय समाजात 'स्त्री' आणि 'माता' या दोन गोष्टी एकमेकींना इतक्या घट्ट जोडल्या गेल्या आहेत की, आई न होण्याचा विचार करणे हे आजही पाप किंवा सामाजिक गुन्हा मानले जाते. मात्र, गेल्या काही वर्षांत शहरी भारतातील सुशिक्षित आणि आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र स्त्रियांनी या परंपरेला छेद दिला आहे. 'चाइल्ड-फ्री बाय चॉइस' (Child-free by choice) हा ट्रेंड वेगाने लोकप्रिय होत आहे.

पूर्वी मूल न होणे हे शारीरिक व्यंग मानले जायचे, पण आज अनेक जोडपी जाणीवपूर्वक मूल न घेण्याचा निर्णय घेत आहेत. यामागे अनेक सामाजिक, आर्थिक आणि वैयक्तिक कारणे आहेत. वाढती महागाई, शिक्षणाचा प्रचंड खर्च आणि स्पर्धेच्या युगात मुलांचे संगोपन करणे हे आव्हानात्मक झाले आहे. अनेक स्त्रियांना असे वाटते की, मुलाला जन्म देऊन त्याला पुरेसा वेळ देता येणार नसेल, तर त्याला या जगात आणणे अन्यायकारक आहे.

करिअर हे देखील एक महत्त्वाचे कारण आहे. आजची स्त्री आपल्या स्वप्नांशी तडजोड करण्यास तयार नाही. मातृत्वाच्या जबाबदारीमुळे अनेकदा स्त्रियांना आपल्या करिअरला पूर्णविराम द्यावा लागतो किंवा कामाच्या ठिकाणी भेदभाव सहन करावा लागतो. या 'मदरहुड पेनल्टी'पासून वाचण्यासाठी अनेक स्त्रिया चाइल्ड-फ्री राहणे पसंत करत आहेत.

याशिवाय, पर्यावरणीय आणि जागतिक परिस्थितीचा विचार करणारी एक नवी पिढी समोर आली आहे. हवामान बदल, वाढती लोकसंख्या आणि भविष्यातील अनिश्चितता यामुळे अनेक स्त्रियांना असे वाटते की, नवीन जीव जन्माला न घालणे हेच पृथ्वीसाठी हिताचे आहे. याला 'अँटी-नॅटलिझम' (Antinatalism) असेही म्हटले जाते.

मात्र, हा निर्णय घेणे आजही सोपे नाही. कुटुंबाचा दबाव, समाजाचे टोमणे आणि 'म्हातारपणी तुमची काठी कोण होणार?' हा ठराविक प्रश्न आजही स्त्रियांना विचारला जातो. पण आधुनिक स्त्री आता या प्रश्नांना उत्तरे द्यायला समर्थ आहे. तिच्या मते, आयुष्य जगण्याचे अनेक मार्ग असू शकतात आणि मातृत्व हा त्यातील केवळ एक पर्याय आहे, अनिवार्य गोष्ट नाही.

'चाइल्ड-फ्री' राहण्याचा अर्थ मुलांचा द्वेष करणे असा मुळीच नाही. उलट, अशा अनेक स्त्रिया समाजातील गरजू मुलांसाठी किंवा प्राण्यांसाठी आपले आयुष्य समर्पित करत आहेत. स्वतःचे मूल नसणे म्हणजे अपूर्ण असणे नव्हे, तर ते निवडीचे स्वातंत्र्य आहे, हे आता समाज हळूहळू स्वीकारू लागला आहे.