भारतीय पितृसत्ता आणि जाती व्यवस्थेचा अभेद्य गड
भारतीय समाजव्यवस्थेचा विचार करताना 'जात' या घटकाला वगळून कोणताही सामाजिक प्रश्न समजून घेता येत नाही. जागतिक स्तरावर जेव्हा स्त्रीवादाची चर्चा होते, तेव्हा प्रामुख्याने स्त्री आणि पुरुष यांच्यातील विषमतेवर भर दिला जातो. परंतु, भारताच्या संदर्भात हा संघर्ष अधिक गुंतागुंतीचा आहे. येथील पितृसत्ता ही केवळ पुरुषप्रधानतेवर आधारित नसून ती जाती व्यवस्थेच्या भक्कम पायावर उभी आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी अत्यंत मार्मिकपणे मांडले होते की, "स्त्रिया या जाती संस्थेचे प्रवेशद्वार आहेत." याचा अर्थ असा की, जर जाती व्यवस्था टिकवायची असेल, तर स्त्रियांच्या विवाहावर आणि त्यांच्या लैंगिकतेवर नियंत्रण मिळवणे हे पितृसत्तेचे प्राथमिक काम असते.
भारतातील जातीची उतरंड ही केवळ पुरुषांपुरती मर्यादित नाही. या उतरंडीत प्रत्येक जातीचा पुरुष हा स्वतःच्या जातीतील स्त्रीचा स्वामी असतो. उच्च जातीय मानसिकतेमध्ये स्त्रियांच्या स्वातंत्र्यावर जेवढी बंधने असतात, त्यापेक्षा अधिक क्रूरता खालच्या स्तरावरील स्त्रियांच्या वाट्याला येते. दलित आणि बहुजन स्त्रियांचा लढा हा दुहेरी स्वरूपाचा आहे. त्यांना एका बाजूला आपल्याच समाजातील पुरुषांच्या पितृसत्तेशी लढावे लागते, तर दुसऱ्या बाजूला वरच्या जातीतील लोकांकडून होणाऱ्या सामाजिक आणि आर्थिक शोषणाचा सामना करावा लागतो. जोपर्यंत आपण जाती अंताचा विचार करत नाही, तोपर्यंत भारतातील स्त्रीमुक्ती ही केवळ एक स्वप्नच राहील.
अनेकदा आधुनिक शहरांमध्ये राहणारे लोक म्हणतात की, "आम्ही जातीचा विचार करत नाही." परंतु, हे विधान करणे त्यांना केवळ त्यांच्या विशेषाधिकारामुळे (Privilege) शक्य होते. ज्यांच्या वाट्याला केवळ जातीमुळे पिढ्यानपिढ्या अन्याय आला आहे, त्यांना जातीचा विसर पडणे अशक्य आहे. आजही ग्रामीण भागात दलित स्त्रियांना सार्वजनिक नळावर पाणी भरले म्हणून मारहाण होण्याच्या घटना घडतात. खैरलांजीसारखी भीषण घटना हे सिद्ध करते की, जेव्हा एखाद्या जातीला धडा शिकवायचा असतो, तेव्हा स्त्रियांच्या शरीराचा वापर हे युद्धभूमी म्हणून केला जातो. हे भारतीय पितृसत्तेचे सर्वात विद्रूप रूप आहे.
भारतातील स्त्रीवादी चळवळीने आता हे स्वीकारले आहे की, उच्च जातीय स्त्रियांचे प्रश्न आणि दलित-आदिवासी स्त्रियांचे प्रश्न यात जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. 'इंटरसेक्शनॅलिटी' (Intersectionality) किंवा छेदात्मकता हा विचार इथे महत्त्वाचा ठरतो. म्हणजे एका स्त्रीची जात, तिचा वर्ग, तिचा धर्म आणि तिचे लिंग या सर्व गोष्टी मिळून तिचे शोषण ठरवत असतात. त्यामुळे लढा देताना या सर्व आघाड्यांवर एकाच वेळी लढावे लागेल. जोतिराव फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांनी शिक्षणाची दारे उघडून याच व्यवस्थेला पहिले आव्हान दिले होते. त्यांनी ओळखले होते की, ज्ञान हेच या गुलामगिरीच्या साखळ्या तोडण्याचे एकमेव शस्त्र आहे.
शेवटी, भारतीय पितृसत्तेचा गड उद्ध्वस्त करायचा असेल, तर आपल्याला जातीच्या भिंती पाडाव्या लागतील. आंतरजातीय विवाह आणि स्त्रियांची आर्थिक स्वायत्तता हे यावरचे मोठे उपाय आहेत. स्त्रियांनी केवळ आपल्या घरातील पुरुषांच्या बरोबरीने उभे राहणे पुरेसे नाही, तर त्यांनी या विषम जाती व्यवस्थेच्या विरोधातही आवाज उठवणे गरजेचे आहे. जेव्हा शेवटच्या स्तरावरील स्त्रीला तिची जात न लपवता सन्मानाने जगता येईल, तेव्हाच आपण खऱ्या अर्थाने स्वतंत्र झालो आहोत असे म्हणता येईल.
