बालगंधर्वचा तो 'वास' आणि प्रशासनाचा माज!
कलाक्षेत्राकडे पाहताना सामान्य प्रेक्षकांच्या डोळ्यासमोर केवळ झगमगाट, ग्लॅमर आणि सुबकता असते. मात्र, या चंदेरी दुनियेच्या पडद्यामागे काम करणाऱ्या कलाकारांना कोणत्या अग्निदिव्यातून जावे लागते, याचे विदारक चित्रण नुकतेच एका घटनेतून समोर आले. प्रसिद्ध मराठी अभिनेत्री अमृता देशमुख हिने पुण्यातील ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक केंद्र मानल्या जाणाऱ्या बालगंधर्व रंगमंदिरातील गैरसोयींबाबत जो संताप व्यक्त केला, तो केवळ एका अभिनेत्रीची वैयक्तिक तक्रार नसून संपूर्ण मनोरंजन क्षेत्रातील महिला कलाकारांची प्रातिनिधिक वेदना आहे. पुण्यासारख्या सांस्कृतिक राजधानीत, जिथे कलेचा आदर होतो असे म्हटले जाते, तिथेच जर महिला कलाकारांना मूलभूत सोयींसाठी प्रशासनाशी झगडावे लागत असेल, तर ही अत्यंत खेदजनक बाब आहे.
अमृताने सोशल मीडियाच्या माध्यमातून समोर आणलेले वास्तव अंगावर काटा आणणारे आहे. नाटकाच्या प्रयोगासाठी आलेल्या कलाकारांना ज्या मेकअप रूम्स दिल्या जातात, तिथली अस्वच्छता आणि दुर्गंधी इतकी भयानक आहे की तिथे श्वास घेणेही कठीण होते. प्रसाधनगृहांची अवस्था तर त्याहूनही वाईट आहे. नळाला पाणी नसणे, कमोड्सची अस्वच्छता आणि सर्वत्र पसरलेले डास यामुळे आरोग्याचा गंभीर प्रश्न निर्माण होतो. तासनतास मेकअपमध्ये राहून आणि जड कपडे घालून प्रयोग करणाऱ्या अभिनेत्रींना जर किमान स्वच्छ वॉशरूम मिळत नसेल, तर त्यांनी कलेवर लक्ष केंद्रित करावे की आपल्या आरोग्याची काळजी करावी? डासांच्या प्रादुर्भावामुळे डेंग्यू आणि मलेरियासारख्या आजारांची टांगती तलवार सतत डोक्यावर असते, हे वास्तव अमृताने अत्यंत प्रखरतेने मांडले आहे.
या सर्व प्रकरणातील सर्वात संतापजनक भाग म्हणजे प्रशासनाचा उद्धटपणा. जेव्हा एखादा कलाकार या समस्यांबाबत जाब विचारतो, तेव्हा त्यांना सहकार्य करण्याऐवजी 'हे असेच चालणार' अशा प्रकारची उत्तरे मिळणे ही प्रशासकीय अनास्थेची पराकाष्ठा आहे. बालगंधर्व रंगमंदिर हे केवळ एक इमारत नसून ती महाराष्ट्राची सांस्कृतिक अस्मिता आहे. या वास्तूच्या देखभालीसाठी आणि नूतनीकरणासाठी कोट्यवधींचा निधी मंजूर होतो, मग तो पैसा नेमका जातो कुठे? महिलांच्या सुरक्षेसाठी आणि स्वच्छतेसाठी साधे प्रतिबंधात्मक उपाय का केले जात नाहीत? हे प्रश्न आता उपस्थित होत आहेत.
अमृता देशमुखने हा मुद्दा उचलून धरल्यामुळे एका सुप्त समस्येला वाचा फुटली आहे. अनेक महिला कलाकार तक्रार करायला घाबरतात किंवा 'इंडस्ट्रीत' टिकून राहण्यासाठी अशा गोष्टी सहन करतात. परंतु, आता वेळ आली आहे की कलाकारांनी आपल्या हक्कासाठी संघटित व्हावे. ही केवळ स्वच्छतेची मागणी नाही, तर तो कामाच्या ठिकाणी मिळणाऱ्या आदराचा प्रश्न आहे. जर प्रशासनाला प्रेक्षकांकडून तिकीट दरातून आणि कलाकारांकडून भाड्याच्या स्वरूपात उत्पन्न मिळत असेल, तर त्यांना दर्जेदार सुविधा पुरवणे हे त्यांचे बंधनकारक कर्तव्य आहे.
या घटनेने पुन्हा एकदा सिद्ध केले आहे की, जोपर्यंत सेलिब्रिटी किंवा प्रभावी व्यक्ती सोशल मीडियाचा वापर करून प्रशासनाचे वाभाडे काढत नाहीत, तोपर्यंत यंत्रणा ढिम्म हलत नाही. डिजिटल युगात माहितीचा प्रसार वेगाने होत असला तरी, प्रशासकीय मानसिकता बदलणे हे मोठे आव्हान आहे. बालगंधर्वमधील या प्रकरणाने सरकारी आणि निमसरकारी नाट्यगृहांच्या व्यवस्थापनाचे वाभाडे काढले आहेत. आता केवळ आश्वासन देऊन चालणार नाही, तर प्रत्यक्ष जमिनीवर बदल दिसणे आवश्यक आहे. महिला कलाकारांचे आरोग्य आणि प्रतिष्ठा ही कोणत्याही नाटकाच्या यशापेक्षा महत्त्वाची आहे, हे व्यवस्थापनाने लक्षात ठेवले पाहिजे.
