"गुड न्यूज कधी देताय?"

लग्नाला जेमतेम एक वर्ष झालं होतं. घरामध्ये मोठ्या सणाचं वातावरण होतं. सून म्हणून ती आनंदाने वावरत होती, सगळ्या पाहुण्यांची सरबराई करत होती. किचनमधून गरम चहा आणि नाश्त्याचा सुवास हॉलपर्यंत दरवळत होता. पाहुणे गप्पांमध्ये दंग होते. तितक्यात एक लांबच्या नात्यातल्या काकू जवळ आल्या. त्यांनी कौतुकाने तिच्या डोक्यावरून हात फिरवला आणि हळूच, पण आजूबाजूच्या दोन-चार जणांना ऐकू जाईल अशा आवाजात विचारलं, "काय गं सूनबाई? वर्ष झालं आता लग्नाला. काय गूड न्यूज आहे का? आताच विचार करा, एकदा वय निघून गेलं की नंतर खूप प्रॉब्लेम येतात बघ! आमच्या वेळेस तर वर्षभरात पाळणा हलला होता."

तिच्या चेहऱ्यावरचं ते निरागस हसू एका क्षणात गोठलं. आजूबाजूच्या नजरा तिच्या पोटाकडे वळल्या. तिला असं वाटलं की तिने काहीतरी गुन्हा केला आहे. ज्या सणाचं आणि घराचं ती कौतुक करत होती, तिथेच तिला अचानक 'अपूर्ण' असल्याची जाणीव करून दिली गेली.

तुम्हाला वाटलं असेल, "काकू तर काळजीने बोलत होत्या, त्यात काय एवढं मोठं?" पण इथेच आपण एक समाज म्हणून आणि एक कुटुंब म्हणून सपशेल चुकतो. हा केवळ एक प्रश्न नसतो, तर तो एका स्त्रीच्या मानसिक शांततेवर केलेला घाला असतो.

१. लग्नाचा उद्देश फक्त 'वंशवृद्धी' आहे का?

आपल्या समाजात लग्न झालं की लोकांच्या नजरा कॅलेंडरकडे लागलेल्या असतात. पहिलं वर्ष संपलं की 'बाळ कधी?' हा प्रश्न अनिवार्य होतो. आपण हे विसरतो की लग्न हे दोन व्यक्तींनी एकत्र येऊन आयुष्य जगण्यासाठी असतं. त्यांना एकमेकांना समजून घ्यायचं असतं, करिअरमध्ये स्थिरावायचं असतं, कदाचित आर्थिक ओझं कमी करायचं असतं. पण समाजाला या गोष्टींशी काहीच देणं-घेणं नसतं. त्यांना फक्त 'पाळणा हललेला' बघायचा असतो.

जेव्हा एखादी व्यक्ती असा प्रश्न विचारते, तेव्हा ती त्या स्त्रीला केवळ एका 'मशीन'च्या रूपात बघत असते. तिचं स्वतःचं अस्तित्व, तिची स्वप्नं, तिचा जोडीदारासोबतचा वेळ याला शून्य किंमत दिली जाते. जणू काही मूल जन्माला घालणं हेच तिचं या जगातलं आणि त्या घरातलं एकमेव कार्य आहे.

२. 'कंडिशनिंग' आणि मानसिक दडपण

हा प्रश्न जेव्हा वारंवार विचारला जातो, तेव्हा त्या स्त्रीचं 'कंडिशनिंग' व्हायला सुरुवात होते. तिला वाटू लागतं की आपण बाळ जन्माला घातलं नाही, तर आपण सासरच्या लोकांसाठी 'अशुभ' आहोत किंवा आपण आपली जबाबदारी पार पाडत नाही आहोत.

तिचं गणित भयाण व्हायला लागतं:

• "मी जर आता मूल होऊ दिलं नाही, तर सासूबाई नाराज होतील."

• "लोक मला टोमणे मारतील, माझ्या आई-वडिलांना बोलणी खावी लागतील."

• "त्यापेक्षा मी तयार नसले तरी होकार देते, म्हणजे घरात शांतता राहील."

इथेच त्या स्त्रीच्या 'स्वत्वाचा' बळी दिला जातो. ती स्वतःच्या आनंदापेक्षा दुसऱ्यांच्या अपेक्षा पूर्ण करण्यासाठी आई होण्याचा निर्णय घेते. आणि जेव्हा एखादी स्त्री मानसिकदृष्ट्या तयार नसताना आई होते, तेव्हा त्याचे परिणाम तिच्या आरोग्यावर आणि त्या बाळाच्या संगोपनावरही होतात.

३. न दिसणाऱ्या जखमा: तुम्हाला तिची परिस्थिती माहित आहे का?

"गुड न्यूज कधी?" असं विचारणाऱ्यांना हे माहित असतं का की त्या जोडप्याच्या आयुष्यात काय सुरू आहे?

• कदाचित ते जोडपं गेल्या अनेक महिन्यांपासून प्रयत्न करत असेल आणि अपयशी ठरत असेल.

• कदाचित त्या स्त्रीला काही शारीरिक समस्या असतील, ज्याचा तिला त्रास होतोय.

• कदाचित आर्थिक ओढगस्तीमुळे त्यांनी हा निर्णय पुढे ढकलला असेल.

• किंवा सर्वात महत्त्वाचं, कदाचित त्यांना सध्या मूल नको असेल!

अशा वेळी तुमचा हा एक प्रश्न तिच्या जुन्या जखमांवर मीठ चोळण्यासारखा असतो. हॉस्पिटलच्या फेऱ्या मारून थकलेल्या स्त्रीला जेव्हा तुम्ही हा प्रश्न विचारता, तेव्हा तिला होणारा त्रास शब्दांच्या पलीकडे असतो.

४. सासरची भूमिका: ढाल व्हा, तलवार नको!

या संपूर्ण खेळात सासरच्या मंडळींची, विशेषतः सासू-सासऱ्यांची भूमिका महत्त्वाची असते. जेव्हा बाहेरचा माणूस असा प्रश्न विचारतो, तेव्हा सासरच्यांनी त्या सुनेच्या मागे उभं राहणं गरजेचं असतं. "त्यांचा निर्णय आहे, ते योग्य वेळी घेतील," असं म्हणण्याचं धाडस सासरच्यांनी दाखवलं, तर त्या सुनेला हे घर 'आपलं' वाटतं. पण दुर्दैवाने, अनेकदा सासरची माणसंच बाहेरच्या लोकांसोबत मिळून तिला टोमणे मारण्यात आघाडीवर असतात.

५. करिअर आणि मातृत्व: एक जुना संघर्ष

आजच्या युगात स्त्रिया शिकलेल्या आहेत, त्या नोकरी करतात. त्यांना करिअरमध्ये एक उंची गाठायची असते. पण समाजाला वाटतं की नोकरी तर होत राहील, बाळ महत्त्वाचं आहे. "नोकरी काय आयुष्यभर आहे, पण वय गेलं की बाळ होत नाही," हा सर्वात मोठा धाक दाखवला जातो. स्त्रीच्या महत्त्वाकांक्षेला 'हट्टीपणा' ठरवलं जातं.

समाज म्हणजे आपणच!

आपण म्हणतो "समाज काय म्हणेल?", पण हा समाज म्हणजे आपणच आहोत. आपण जेव्हा दुसऱ्याच्या वैयक्तिक आयुष्यात डोकावणं बंद करू, तेव्हाच ही मानसिकता बदलेल.

पालकांनो आणि नातेवाईकांनो, मुलांना त्यांचं आयुष्य त्यांच्या गतीने जगू द्या. मूल होणं हा उत्सव असायला हवा, सासरची 'सक्ती' नाही. ज्या घरात स्त्रीला तिच्या शरीरावर आणि तिच्या निर्णयांवर अधिकार असतो, तिथेच खऱ्या अर्थाने लक्ष्मी वास करते.

पुढच्या वेळी कोणालाही "गुड न्यूज कधी?" असं विचारण्याआधी दहा वेळा विचार करा. तुमचा एक प्रश्न कोणाचं तरी हसू हिरावून घेऊ शकतो. तिला विचारण्यापेक्षा तिचं कौतुक करा, तिच्या कामात तिला मदत करा, तिला आधार द्या. बाळ जेव्हा व्हायचं असेल तेव्हा होईलच, पण तोपर्यंत तिला एक 'माणूस' म्हणून जगू द्या!