अलेक्सा आणि रोबोटिक झाडू तर आला, पण बाईचं टेन्शन खरंच कमी झालंय का?
आजचं जग हे 'स्मार्ट' तंत्रज्ञानाचं जग आहे. आपण घराबाहेर असतानाही एसी चालू करू शकतो, ऑफिसमध्ये बसून घराची देखरेख करू शकतो आणि आता तर रोबोटिक व्हॅक्यूम क्लीनर स्वतःहून घर स्वच्छ करतो. वरवर पाहता असं वाटतं की, विसाव्या शतकातल्या स्त्रियांना जे श्रम करावे लागायचे, ते आताच्या स्त्रियांना करावे लागत नाहीत. तंत्रज्ञानाने त्यांचं काम खूप सोपं केलंय. पण या 'स्मार्ट' जगाच्या चकचकीत पडद्यामागे एक वेगळंच सत्य दडलेलं आहे. हे तंत्रज्ञान शारीरिक कष्ट तर कमी करतंय, पण महिलांच्या डोक्यावरचा 'मानसिक भार' (Mental Load) मात्र कित्येक पटीने वाढवतंय.
याला आपण 'टेक्नॉलॉजी ट्रॅप' म्हणू शकतो. जेव्हा घरात एखादं नवीन यंत्र येतं, तेव्हा त्याची देखभाल करण्याची आणि ते व्यवस्थित चालवण्याची जबाबदारी कोणाची असते? बहुतांश भारतीय घरांमध्ये आजही हे 'अदृश्य' काम स्त्रीच करते. अलेक्साला काय सांगायचं, रोबोटिक झाडूची बॅटरी किती आहे, डिशवॉशरमध्ये भांडी कशी लावायची आणि त्या यंत्रांमध्ये काही बिघाड झाला तर तो दुरुस्त करून घेणं, हे सगळं नियोजन आजही बाईलाच करावं लागतं. तंत्रज्ञानाने हात रिकामे केले असले, तरी डोकं मात्र या नियोजनाच्या कामातच अडकलेलं असतं. यालाच समाजशास्त्रज्ञ 'कौटुंबिक मॅनेजमेंट' म्हणतात, जे घराच्या चार भिंतीत कधीच कोणाला दिसत नाही.
दुसरी गोष्ट म्हणजे, तंत्रज्ञानामुळे समाजाच्या आणि घराच्या स्त्रियांकडून असलेल्या अपेक्षा वाढल्या आहेत. पूर्वी कपडे हाताने धुवावे लागायचे, तेव्हा लोक समजून घ्यायचे की बाई थकली असेल. पण आता "वॉशिंग मशीन तर आहे, मग तुला इतका वेळ का लागतो?" असा प्रश्न विचारला जातो. तंत्रज्ञानामुळे कामाचा वेग वाढलाय, पण त्यासोबतच 'परफेक्शन'ची ओढही वाढलीये. घर आता नुसतं स्वच्छ असून चालत नाही, तर ते 'इंस्टा-रेडी' चकाचक असावं लागतं. पूर्वी स्वयंपाकात एखादा पदार्थ बनवायला खूप वेळ लागायचा, आता मायक्रोवेव्ह किंवा एअर फ्रायर असल्यामुळे "काहीतरी नवीन आणि हटके बनवून बघ ना," असा दबाव वाढतो. म्हणजेच, तंत्रज्ञानाने वाचवलेला वेळ स्त्रीला स्वतःसाठी मिळत नाही, तर तो इतर नवीन जबाबदाऱ्या पूर्ण करण्यातच खर्च होतो.
आजची स्त्री एकाच वेळी नोकरी आणि घर सांभाळत असते. ऑफिसमध्ये ती 'स्मार्टली' सगळं हँडल करते आणि घरी आल्यावर तिला या 'स्मार्ट होम'शी लढावं लागतं. गंमत म्हणजे, अलेक्सा किंवा सिरी यांसारख्या व्हर्च्युअल असिस्टंटना दिलेला आवाजही स्त्रीचाच आहे. यामुळे नकळतपणे समाजात हा संदेश जातो की, सेवा करणं किंवा मदत करणं हे स्त्रीचं काम आहे. तंत्रज्ञान आलं तरी लोकांची मानसिकता अजूनही तिथेच अडकलेली दिसते. जर घरातील पुरुषांनी या तंत्रज्ञानाचा वापर करून स्वतःची कामं स्वतः करायला सुरुवात केली असती, तर खऱ्या अर्थाने स्त्रीचा भार हलका झाला असता. पण प्रत्यक्षात मात्र हे यंत्र चालवण्याचं 'ऑपरेशनल काम' सुद्धा बाईच्याच गळ्यात पडतं.
शेवटी, 'स्मार्ट होम' हे स्त्रीसाठी वरदान ठरू शकतं, पण तेव्हाच जेव्हा घरातील प्रत्येक सदस्याच्या मानसिकतेत बदल होईल. केवळ रोबोटिक झाडू आणून मुक्ती मिळत नाही, तर घरातील जबाबदारीचं समान वाटप होणं गरजेचं आहे. जोपर्यंत 'मानसिक भार' कमी होत नाही, तोपर्यंत स्त्री तंत्रज्ञानाच्या या सोनेरी पिंजऱ्यात अडकलेलीच राहील. तंत्रज्ञान साधन म्हणून वापरलं जावं, पण त्या साधनाने स्त्रीच्या वेळेवर आणि स्वातंत्र्यावर नवीन मर्यादा आणू नयेत. खरी स्मार्टनेस ही यंत्रात नसून घरातील जबाबदाऱ्या समजून घेणाऱ्या माणसात असते.
