मुलींना 'स्वावलंबी' बनवताना आपण काय विसरतोय?

आजच्या युगातील पालकांचे एकच स्वप्न असते—मुलीने शिकावे, स्वतःच्या पायावर उभे राहावे आणि कुणासमोरही हात पसरण्याची वेळ तिच्यावर येऊ नये. आपण मुलींना चांगले शिक्षण देतो, त्यांना परदेशात पाठवतो आणि त्या मोठ्या कंपन्यांत लाखांचे पॅकेजही मिळवतात. पण 'स्वावलंबन' म्हणजे केवळ आर्थिक स्वातंत्र्य आहे का? एका मुलीला 'स्वावलंबी' बनवताना आपण तिला केवळ पगार मिळवायला शिकवतोय की जीवनातील वादळांना तोंड देण्याचे बळही देत आहोत? हा आजच्या काळातील सर्वात गंभीर प्रश्न आहे.

आर्थिक स्वातंत्र्य विरुद्ध भावनिक स्वातंत्र्य आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र असलेली मुलगी सुद्धा अनेकदा भावनिकदृष्ट्या परावलंबी असते. आपण तिला गणिते सोडवायला शिकवली, पण आयुष्यातील नात्यांची गुंतागुंत सोडवायला नाही शिकवले. अनेकदा पाहतो की, उच्चशिक्षित मुली सुद्धा चुकीच्या नात्यांमध्ये अडकतात किंवा कामाच्या ठिकाणी होणाऱ्या अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवू शकत नाहीत. याचे कारण असे की, आपण त्यांना 'यश' मिळवायला शिकवले, पण 'नाही' (No) म्हणायला नाही शिकवले. खरे स्वावलंबन हे बँक बॅलन्सपेक्षा तुमच्या विचारांच्या स्पष्टतेत असते.

निर्णयक्षमतेचा अभाव आपण मुलींना खूप जपून वाढवतो. 'हे करू नको', 'तिथे जाऊ नको' अशा बंधनांमुळे त्यांची निर्णयक्षमता (Decision Making) विकसित होत नाही. लग्नानंतर किंवा करिअरमधील महत्त्वाचे निर्णय घेताना त्या स्वतःच्या बुद्धीपेक्षा दुसऱ्यांच्या सल्ल्यावर जास्त अवलंबून राहतात. स्वावलंबनाचा अर्थ असा आहे की, माझ्या आयुष्यातील निर्णयाचे परिणाम भोगण्याची तयारी माझी आहे. जोपर्यंत आपण मुलींना चुका करण्याची आणि त्यातून शिकण्याची संधी देत नाही, तोपर्यंत त्या खऱ्या अर्थाने स्वावलंबी होणार नाहीत.

गुंतवणूक आणि कायदेशीर साक्षरता लाखो रुपये कमवणाऱ्या अनेक मुलींना स्वतःचे पैसे कुठे गुंतवायचे, हे माहित नसते. त्यांचे आर्थिक व्यवहार आजही वडील किंवा पती सांभाळतात. हे 'अपूर्ण स्वावलंबन' आहे. मुलींना शेअर मार्केट, टॅक्स, इन्शुरन्स आणि बँकिंग व्यवहारांचे पूर्ण ज्ञान असणे गरजेचे आहे. तसेच, त्यांना आपल्या कायदेशीर हक्कांची जाणीव असणे हे स्वावलंबनाचे सर्वात मोठे हत्यार आहे. आर्थिक साक्षरता ही केवळ पुरुषांची मक्तेदारी नाही, हे मुलींच्या मनावर ठसवणे आवश्यक आहे.

अपयशाचा सामना करण्याची शक्ती (Resilience) आजच्या मुलींवर 'परफेक्ट' दिसण्याचे आणि 'परफेक्ट' काम करण्याचे प्रचंड दडपण आहे. सोशल मीडियामुळे ही स्पर्धा अधिक वाढली आहे. अशा वेळी एखादे अपयश आले किंवा नात्यात दुरावा आला की या मुली लगेच कोलमडून पडतात. नैराश्याचे वाढते प्रमाण हेच दर्शवते की, आपण त्यांना 'यश' पचवायला शिकवले, पण 'अपयश' पचवण्याची ताकद दिली नाही. त्यांना हे सांगणे गरजेचे आहे की, हरणे ही आयुष्याची समाप्ती नाही, तर तो एक अनुभव आहे.

निष्कर्ष मुलींना स्वावलंबी बनवणे म्हणजे त्यांना केवळ 'कमावते' करणे नव्हे, तर त्यांना 'विचारक्षम' करणे होय. ज्या दिवशी एखादी मुलगी आपल्या आयुष्यातील कठीण प्रसंगात स्वतःला सावरू शकेल, न डगमगता निर्णय घेऊ शकेल आणि स्वतःच्या मूल्यांशी तडजोड न करता जगू शकेल, त्या दिवशी ती खऱ्या अर्थाने स्वावलंबी झाली असे म्हणता येईल. पालकांनी आपल्या मुलींना केवळ पुस्तकी शिक्षण न देता, त्यांना जीवनाच्या शाळेत खंबीरपणे उभे राहण्याचे धडे दिले पाहिजेत. तिला पंख तर द्याच, पण त्या पंखांमध्ये आकाशातील वादळांशी झुंज देण्याची ताकदही भरा.